Dlaczego to Europa, a nie Chiny, stała się kolebką nowoczesnej demokracji, kapitalizmu i rewolucji przemysłowej?
Jeszcze w XI wieku odpowiedź wcale nie była oczywista. Chiny należały do najbogatszych i najbardziej zaawansowanych cywilizacji świata, podczas gdy Europa pozostawała biedna, rozdrobniona i znacznie słabiej rozwinięta gospodarczo. A jednak to właśnie na Zachodzie rozpoczął się proces Wielkiego Wzbogacenia, który w kolejnych stuleciach całkowicie zmienił świat. Chiny natomiast przez długi czas pozostawały gospodarczo w tyle i pod rządami autokratycznych struktur politycznych.

W Dwóch drogach do dobrobytu trzej wybitni ekonomiści – wśród nich J. Mokyr, laureat Nagrody Nobla w dziedzinie ekonomii w 2025 roku – proponują fascynującą odpowiedź na pytanie o źródła tej wielkiej historycznej rozbieżności. Jej przyczyn szukają nie tylko w technologii, handlu czy instytucjach państwa, lecz znacznie głębiej: w sposobie, w jaki Europejczycy i Chińczycy organizowali swoje społeczeństwa.
We wczesnym średniowieczu ani w Europie, ani w Chinach państwo nie było w stanie zapewnić wszystkich podstawowych dóbr publicznych. Edukacja, pomoc w sytuacjach kryzysowych, praktyki religijne czy rozwiązywanie sporów należały więc w dużej mierze do organizacji pozapaństwowych. W Chinach fundamentem współpracy coraz częściej stawał się klan, oparty na więzach krwi i lojalności rodzinnej. W Europie słabsze struktury rodowe stworzyły przestrzeń dla zupełnie innego modelu - korporacji: cechów, uniwersytetów, zakonów, stowarzyszeń i samorządnych miast.
Oba systemy pomagały ludziom współpracować, ale robiły to według zupełnie innych zasad. To właśnie ta różnica - przekonują autorzy - miała z czasem wpłynąć na rozwój rządów prawa, przedsiębiorczości, innowacyjności i ograniczeń nakładanych na władzę polityczną.
Dwie drogi do dobrobytu to opowieść o tym, jak pozornie odległe decyzje dotyczące rodziny, wspólnoty i współpracy ukształtowały losy dwóch cywilizacji - i dlaczego ich konsekwencje odczuwamy do dziś. Zapraszamy do lektury!
Publikacja jest szczegółowa, a podawane przez autorów rzeczowe argumenty, w pełni przekonujące, w przystępny sposób wyjaśniają omawiane w książce skomplikowane procesy ekonomiczno-socjologiczne, co z kolei pomaga zrozumieć odmienne podejście do rozwoju gospodarczego krajów europejskich od tego, jaki prezentują Chiny. Narracja jest logiczna i spójna, łatwo dostrzec powiązania między wydarzeniami – pisze Danuta Szelejewska w naszej redakcyjnej recenzji książki Dwie drogi do dobrobytu.
W ubiegłym tygodniu na naszych łamach zaprezentowaliśmy premierowy fragment książki Dwie drogi do dobrobytu. Dziś czas na kolejną odsłonę tej historii:
3. Kulturowe korzenie organizacji społecznych
Aby organizacje społeczne przetrwały próbę czasu, muszą być samowystarczalne i współgrać z innymi cechami społeczeństwa. W szczególności muszą być spójne z otaczającym je kontekstem kulturowym. Korzystając z ram koncepcyjnych analizy sieci społecznych, interakcje społeczne wykazują silny stopień homofilii: mówiąc prościej, jednostki wolą wchodzić w interakcje z ludźmi, którzy są do nich podobni (Jackson 2008, s. 100–101; Fu i in. 2012). Ale podobni pod jakim względem? W Chinach rodzajem podobieństwa, który miał największe znaczenie dla organizacji społecznej, było przede wszystkim posiadanie wspólnego przodka, chociaż w późnym okresie imperium pojawiły się bardziej inkluzywne postawy i pewne swobody w odniesieniu do ograniczeń związanych ze wspólnym pochodzeniem. W Europie rodzaj podobieństwa, który miał największe znaczenie dla organizacji społecznej, opierał się na innych kryteriach, takich jak lokalizacja (mieszkanie w tym samym mieście), zawód (przynależność do tego samego cechu), pobożność (członkowie tego samego klasztoru) lub, bardziej ogólnie, wspólny zestaw wartości i zainteresowań. Te wyraźne preferencje dotyczące interakcji społecznych miały znaczący wpływ na przyszły rozwój. Zatem pytanie, dlaczego w Chinach pojawiły się organizacje oparte na pokrewieństwie, a w Europie rozprzestrzeniły się organizacje korporacyjne, można sformułować w następujący sposób: dlaczego Chińczycy woleli wchodzić w interakcje głównie w obrębie grup pokrewieństwa, podczas gdy Europejczycy byli skłonni do interakcji z nieznajomymi? Jedną z odpowiedzi sugerowaną przez Greifa i Tabelliniego (2010, 2017) jest to, że gdy potrzeba współpracy w zapewnianiu lokalnych dóbr publicznych zaczęła stawać się coraz bardziej paląca (a nasiliła się na przełomie tysiącleci), te dwie części świata miały różne systemy wartości (zob. również Henrich 2020 i Enke 2019). W dalszej części artykułu prześledzimy ogólne trajektorie tych odrębnych systemów wartości oraz ich znaczenie dla rozwoju odpowiednich instytucji współpracy w obu cywilizacjach.
Mniej więcej na początku tysiąclecia w Chinach nastąpiła poważna transformacja kulturowa. W okresie dynastii Song neokonfucjanizm stał się dominującą kulturą społeczną i intelektualną. Jak wskazuje wielu badaczy historii Chin, neokonfucjanizm – zwłaszcza w ujęciu wybitnego filozofa z okresu Południowej dynastii Song, Zhu Xi (1130–1200) i jego zwolenników – miał stać się „żywą wiarą chińskiej elity aż do XX wieku” (Fairbank i Goldman 2006, s. 98; zob. również Bol 2008). Neokonfucjanizm, jako zbiór doktryn regulujących zarówno życie osobiste, jak i publiczne, kładł nacisk na wartości oparte na więzach rodzinnych jako podstawę porządku społecznego. Relacje międzyludzkie, w tym współpraca, miały być regulowane przez lojalność wobec rodziny, ścisłą hierarchię płciową oraz szacunek pośród krewnych. Jako archetyp wspólnotowego systemu wartości neokonfucjanizm ułatwiał utrzymanie współpracy między krewnymi, których łączyły klanowe normy: silne więzi wzajemnej lojalności, ścisła hierarchia płci oraz szacunek.
Sytuacja w Europie Zachodniej była zupełnie inna. Chociaż wartości plemienne i oparte na więzach rodzinnych również były powszechne po upadku Cesarstwa Rzymskiego, zwłaszcza z powodu najazdów germańskich, zostały one stopniowo i celowo podważone przez Kościół katolicki. Począwszy od wczesnego średniowiecza, Kościół łaciński (katolicki) aktywnie zniechęcał do różnych praktyk, które tradycyjnie wzmacniały i konsolidowały sieci rodzinne, takich jak adopcja, poligamia, konkubinat, małżeństwa między krewnymi oraz małżeństwa bez zgody. Naruszenie tych zakazów groziło surowymi karami, w tym sankcjami społecznymi i ekskomuniką. Jak udokumentowali Schulz (2022) i inni, taka polityka Kościoła wpłynęła na strukturę rodziny w Europie: rodzina wielopokoleniowa stopniowo traciła na znaczeniu i została zastąpiona przez mniejszą rodzinę nuklearną. Małżeństwa w Europie również stawały się coraz bardziej neolokalne: para zamierzająca założyć nowe gospodarstwo domowe zazwyczaj mieszkała oddzielnie od rodziców obojga, co sprawiało, że współpraca oparta na więzach rodzinnych była mniej skuteczna. Nie oznacza to, że rodzina wielopokoleniowa została wyeliminowana z życia społecznego. Z pewnością nadal odgrywała ona ważną rolę w wielu porozumieniach opartych na współpracy na całym kontynencie. Nie da się jednak zaprzeczyć, że z biegiem czasu rodzina nuklearna zastąpiła rodzinę wielopokoleniową jako podstawowy element społeczeństwa. Ta transformacja dała z kolei początek innym formom społecznym mającym na celu podtrzymanie współpracy.
Oprócz osłabienia więzi pokrewieństwa w rodzinie wielopokoleniowej kultura chrześcijańska, zgodnie z nauczaniem Kościoła, zdecydowanie odrzucała również wartości związane z grupami opartymi na pochodzeniu patrylinearnym i wzmacniała przywiązanie do pochodzenia bilateralnego (tj. od obojga rodziców), które było już częścią germańskich tradycji po okresie rzymskim. Jednak tworzenie dużych grup opartych na pokrewieństwie jest niewykonalne, jeśli pochodzenie określa się na podstawie symetrycznych kryteriów od strony matki i od strony ojca, ponieważ liczba przodków, z którymi trzeba być na bieżąco, szybko staje się zbyt duża (por. Roland 2020b). Wreszcie, co nie mniej ważne, na przestrzeni lat Kościół wzmacniał wartości uniwersalistyczne. Podkreślał, że wszyscy ludzie są równi przed Bogiem, jednostki są odpowiedzialne za własne wybory, a lojalność wobec wspólnoty wierzących ma pierwszeństwo przed lojalnością wobec rodziny.
Polityce Kościoła, która osłabiła europejskie więzi pokrewieństwa, przypisuje się stworzenie tzw. europejskiego modelu małżeństwa (EMP): neolokalnych jednostek rodziny nuklearnej o obustronnych liniach rodowych (Hajnal 1965; Todd 1987; Mitterauer 2010). EMP znacznie różnił się od dominujących wzorców rodzinnych w Chinach i innych częściach świata. Nie oznacza to jednak, że polityka Kościoła była jedynym czynnikiem odpowiedzialnym za ewolucję europejskich organizacji społecznych w kierunku odejścia od lojalności opartej na więzach rodzinnych. Centralne miejsce jednostki było już cechą charakterystyczną filozofii greckiej; formalizm prawny, na którym opierały się europejskie korporacje, również skorzystał na ponownym odkryciu prawa rzymskiego. Co więcej, europejskie rolnictwo – opierające się na hodowli zwierząt – stworzyło możliwości ekonomiczne dla kobiet, które mogły nie istnieć gdzie indziej, przyczyniając się w ten sposób do powstawania unikatowych zjawisk społecznych, takich jak stosunkowo późne zawieranie małżeństw i neolokalność – temat, który zostanie omówiony w rozdziale 2.
Niemniej jednak polityka Kościoła wywierała znaczący wpływ na duże grupy krewniacze w kluczowym okresie, kiedy religia odgrywała szczególnie ważną rolę w życiu ludzi, władza polityczna była silnie rozproszona, a porządek społeczny – niezbędny do utrzymania lokalnej współpracy. Dlatego to w dużej mierze dzięki Kościołowi w Europie na przełomie tysiącleci zasiano ziarno uniwersalizmu i indywidualizmu. W takim środowisku łatwiej było utrzymać współpracę między jednostkami, które łączyły raczej wspólne interesy niż pochodzenie.
Z tego historycznego przeglądu wynika, że organizacje społeczne oparte na sieciach krewniaczych i korporacji uzupełniały odpowiednie systemy wartości obowiązujące w Chinach i Europie na początku okresu, który badamy. Jednak związek przyczynowo-skutkowy działał w obie strony. Różne organizacje społeczne, które zaczęły powstawać w Chinach i Europie w celu podtrzymania współpracy, wywierały silny wpływ na panujące w nich kultury, co z kolei wzmacniało ich znaczenie w społeczeństwie. Jak wykazał Tabellini (2008b), środowisko, w którym większość interakcji odbywa się w ramach sieci społecznej opartej na krewniactwie, wzmacnia wartości oparte na pokrewieństwie i wspólnotowości. W takim świecie ludzie mają do czynienia z krewnymi, którym mogą ufać, i ograniczają kontakty z nieznajomymi. Tego rodzaju społeczeństwo nieuchronnie wytwarza większą różnicę w poziomie zaufania wobec krewnych i osób niespokrewnionych. Częste interakcje między osobami społecznie odległymi wzmacniają ponadto zaufanie ogólne i wartości uniwersalistyczne. Z kolei rozpowszechnianie wartości wspólnotowych lub uniwersalistycznych dodatkowo konsoliduje organizacje społeczne, które są komplementarne z dominującą kulturą. W ten sposób komplementarność między wartościami i organizacjami może wzmacniać początkowe różnice między cywilizacjami, prowadząc do postępującego „rozwidlenia” społecznego i kulturowego.
Ma to ogromne znaczenie dla odmiennych trajektorii Chin i Europy. U progu pierwszego tysiąclecia n.e. obie cywilizacje były już wystarczająco różne pod względem dominujących wartości i metod organizacji; choć zakres tych różnic jest przedmiotem debat, były one na tyle istotne, że zostały odnotowane w źródłach historycznych. Z upływem czasu różnice te stawały się coraz wyraźniejsze i bardziej rozpowszechnione, gdy rozwój społeczeństw biegł odmiennymi ścieżkami. Jak omówimy dalej, interakcje z instytucjami państwowymi oraz różne wzorce rozwoju gospodarczego wzmacniały te komplementarności i wynikające z nich „rozwidlenia”.
Nasza argumentacja opiera się na interdyscyplinarnych badaniach społecznych prowadzonych przez naukowców. W najnowszych badaniach naukowych coraz częściej podkreśla się znaczenie różnic kulturowych i struktur rodzinnych w wyjaśnianiu europejskiego cudu. Wiele idei przedstawionych w tej książce jest zgodnych z ważnymi badaniami Henricha (2020), Schulza i in. (2019), Schulza (2022) oraz Enkego (2019).
Autorzy ci badają kontrast między Europą a Chinami, podkreślając wyjątkowość europejskiego rozwoju gospodarczego i ewolucji kulturowej na tle reszty świata oraz znaczenie Kościoła katolickiego w przekształcaniu organizacji społecznej w Europie. Ich prace analizują psychologiczne i kulturowe fundamenty odróżniające Europejczyków od innych populacji. Badania Schulza podkreślają również ważną kulturową rolę Kościoła w historii Europy oraz związek między wspólnotowymi systemami wartości a silnymi historycznymi więzami krewniaczymi. Nasze podejście rozwija tezy zawarte w tej literaturze, lecz koncentruje się na różnicach między Europą a Chinami, a nie na innych częściach świata. Ponadto szczegółowo wyjaśniamy historyczne mechanizmy i ewolucję organizacji społecznych, które przyczyniły się do gospodarczego i instytucjonalnego rozdzielenia Chin i Europy. Główny nacisk kładziemy na to, w jaki sposób rozbieżność ta wynikała z pozytywnych efektów sprzężenia zwrotnego między czynnikami kulturowymi, organizacyjnymi i instytucjonalnymi. Do tych prac będziemy odnosić się bardziej szczegółowo w kolejnych rozdziałach.
Książkę Dwie drogi do dobrobytu kupicie w popularnych księgarniach internetowych:
