Recenzja książki: Solaris

Recenzuje: Damian Kopeć

Kontakt

Powrót po latach do lektury Solaris jest ciekawym doświadczeniem. To jedna z najważniejszych powieści w dorobku Stanisława Lema. Najważniejszych, ale niekoniecznie najprzyjemniejszych czy najłatwiejszych w lekturze. To science-fiction w rzadko dziś spotykanej postaci. Wyrosła w czasach fascynacji szybkim podbojem Kosmosu i optymistycznej wiary w nieodległe nawiązanie Kontaktu.

Wyruszamy w kosmos, przygotowani na wszystko, to znaczy na samotność, na walkę, męczeństwo i śmierć. Ze skromności nie wypowiadamy tego głośno, ale myślimy sobie czasem, że jesteśmy wspaniali. Tymczasem, tymczasem to nie chcemy zdobywać kosmosu, chcemy tylko rozszerzyć Ziemię do jego granic.

Na stację badawczą na planecie Solaris przybywa psycholog Kris Kelvin. Jeden z naukowców zafascynowanych tajemniczą planetą. Na stacji zastaje dwóch żyjących, dziwnie zachowujących się kolegów, oraz jednego martwego, który popełnił samobójstwo. Zastaje ciężką, mało zrozumiałą dla niego atmosferę lekkiego obłędu. Pełną niedopowiedzeń, niejasności, mało zrozumiałych zachowań. Początkowo Kelvin nie potrafi odkryć źródła niepokoju. Odkrywa je, kiedy sam zaczyna doświadczać zjawisk trudnych do wytłumaczenia. Na stacji pojawia się nagle jego była dziewczyna, która kiedyś popełniła samobójstwo. To burzy chłodny osąd zastanej rzeczywistości. Kris wie, że nie jest to naprawdę jego dziewczyna, ale coraz bardziej zżywa się z nią i zaczyna darzyć uczuciem. Szybko zdaje sobie sprawę z tego, że i inni doświadczają podobnych zjawisk, pojawienia się osób z ich przeszłości. Jaka jest tego przyczyna? Jaką rolę odgrywa w tym pokrywający Solaris ocean, wydający się jakąś formą inteligencji, z którą ludzie nie potrafią nawiązać żadnego kontaktu?

Solaris to powieść o kontakcie z obcą cywilizacją, a raczej o nieudanych próbach kontaktu. O niemożliwości przejścia od tego, co ludzkie, do tego, co nieludzkie. Wiele powieści s-f opisuje Obcych jako formy życia dziwne, dziwaczne, zaskakujące, ale w sumie dla nas zrozumiałe. A co, jeśli obca inteligencja jest zupełnie inna i nie potrafimy pojąć jej sposobu widzenia, rozumienia świata? Z drugiej strony Solaris to spojrzenie na człowieka stającego wobec siebie, swojej pamięci, podświadomości. Wobec przeszłości, której nie może zmienić. Wobec poczucia winy. Człowiek potrafi być w pewien sposób obcy samemu sobie. Kolejna warstwa powieści to pokazanie, jak nauka, badacze reagują na wielkie odkrycia. Jak powstają teorie, spekulacje, mniej lub bardziej szalone hipotezy. Jak to się rozwija, zmienia, a nawet degeneruje. Ta część – można rzec: encyklopedyczna – książki nie jest zbyt łatwa w lekturze. Przytłaczają długie opisy, jak z Wikipedii. Inny rys Solaris to ukazanie samotności jednostki w Kosmosie, w warunkach izolacji. Badacze na odległej planecie nie potrafią dobrze porozumiewać się ze sobą, a co dopiero zrozumieć nieznane. Na ich zachowania wpływają nie tylko wiedza, przekonania, ale i bardzo osobiste, często wyparte ze świadomości doświadczenia. Solaris to powieść złożona, wielowarstwowa, nie poddająca się prostym schematom interpretacyjnym. To wyzwanie dla czytelnika do przemyślenia różnych kwestii, zwłaszcza egzystencjalnych.

W książce dominuje duszna, niepokojąca atmosfera. Wrażenie przeciągającego się, męczącego snu, z którego nie można się obudzić. Akcja jest niespieszna, dominują rozmyślania Krisa. Częściej jest on tu człowiekiem ze swoimi problemami niż szukającym obiektywizmu fachowcem. Trudno mu bowiem zachować ów obiektywizm i dystans wobec zjawisk, które uruchamiają w nim lawinę głęboko ukrytych myśli, pragnień, doświadczeń.

Solaris to bardziej powieść psychologiczna niż typowa fantastyka. Powieść w dużym stopniu pesymistyczna jeśli chodzi o możliwości przekraczania ludzkiej wyobraźni, ograniczeń, biologii, psychologii.

Tagi: Fantastyka naukowa (science fiction) Klasyka fantastyki naukowej