Recenzja książki: Domy na piasku. Polacy w Iranie (1942-1945)

Recenzuje: Danuta Szelejewska

Problem uchodźstwa uwidacznia się najbardziej w okresach nieporozumień oraz wojen. Tak było też w opanowanym przez Brytyjczyków i Sowietów Iranie, gdzie tymczasowy dom znalazło (ewakuując się z Syberii) ponad sto szesnaście tysięcy Polaków (w tym dwadzieścia tysięcy dzieci). Losy skazanych na tułaczkę (cywili i żołnierzy) przedstawia treść historycznego reportażu Domy na piasku. Polacy w Iranie (1942-1945).

Cofając się do lat 20. i 30-tych XX wieku (Wstęp: Z Polski do Polski przez Iran), Katarzyna Rodacka (specjalistka w dziedzinie iranistyki) rozpoczyna od przywołania kwestii powojennego kryzysu, roszczeń terytorialnych ze strony Niemiec wobec państw europejskich, sowieckich „porządków” oraz wynikającej z nich ewakuacji z nieludzkiej ziemi do Iranu (wraz z kulisami wyprawiania Polaków w drogę i samej drogi). Pisząc kolejne rozdziały, autorka prowadzi czytelnika po następujących po sobie etapach tułaczego życia polskich uchodźców: zejście ze statków (po wyczerpującej podróży) na iracką ziemię, pomoc udzielana przybyszom przez władze oraz mieszkańców (wraz z ziemią pod cmentarz), obozy (szałasy i/lub prowizoryczne legowiska rozłożone bezpośrednio na piasku, później – ośrodki, sierocińce, placówki, internaty) oraz panujące w nich dobre warunki (wikt, opierunek, praca i wynagrodzenie), transporty do następnych miejsc pobytu (odcinki drogi, kontrole, noclegi, pomoc, krajobrazy, międzyludzkie relacje), życie kulturalne, ale także – upał, insekty i upadające morale, tęsknota oraz rozstania, a w miarę upływu lat wojny i napływu kolejnych fal uchodźców – protesty, nieporozumienia, coraz większe braki (zwłaszcza żywności). W szeroko nakreślonym kontekście historyczno – politycznym znaleźli miejsce uchodźcy (ewakuacja zorganizowana lub na własną rękę) cywilni i żołnierze, dorośli oraz dzieci, wyruszający w drogę zazwyczaj w pośpiechu, dla których miejsce przybycia miało być tylko przystankiem, a często stawało się przybraną ojczyzną.

Publikacja Wydawnictwa Znak odkrywa stosunkowo mało znaną kartę wojennej historii (istnieją inne faktograficzne opracowania powstałe głównie ze względu na szlak armii generała Władysława Andersa): narrację wypełniają (przeplatane migawkami z sytuacji na froncie oraz realiami ówczesnego irańskiego życia) wspomnienia tułaczy z Pahlawi, Maszhadu, Teheranu, Isfahanu (nazywany miastem polskich dzieci) oraz Ahwazu (autorka podaje daty, imiona i nazwiska tułaczy, w Epilogu – ich powojenne losy). Wcięcia (mniejsza czcionka) są zapisem wspomnień, rozporządzeń, notatek, sprawozdań, wniosków, podań. Wkładka z pochodzącymi z wielu źródeł czarno-białymi fotografiami (spis na końcu książki) uzupełnia tekst. Pomocą służą przypisy (bibliograficzne i wyjaśniające) oraz bibliografia (książki, publikacje/artykuły, źródła internetowe, archiwa).

Stanowiąc interesujący zapis zbiorczych dziejów rzeszy uchodźców, historyczny reportaż Domy na piasku wart jest, by się z jego treścią zapoznać.

Tagi: Biografie i literatura faktu