Gdyby nie czerń

Filip Zawada to autor, który potrafi wymykać się schematom. Nie pisze prostych historii, raczej układa z emocji, symboli i niedopowiedzeń opowieść z pogranicza jawy i snu. W takiej konwencji utrzymana jest również jego najnowsza powieść pt. „Gdyby nie czerń” z oferty Wydawnictwa Znak, która kreuje świat jednocześnie absurdalny i dziwnie znajomy - taki, w którym rzeczywistość miesza się z czymś nieuchwytnym.

To nie jest opowieść o zwyczajnej rodzinie, choć mogłaby się nią wydawać. Nie ma też tradycyjnego narratora, bo w tej roli występuje nad wyraz inteligentny podglądacz - gawron. To historia o rodzie Mrazów: o niewidomych rodzicach, dzieciach - Róży i Trytku - oraz o ich babci Edwardzie, która wydaje się w pewnym sensie „po tamtej stronie”. Te trzy pokolenia łączy życie pod wspólnym dachem i śmierć, która odrzucając wszelkie schematy, zamiast jednoczyć - dzieli, zamiast prowadzić do wiecznego spokoju - sprawia, że bohaterowie nie ustają w oczekiwaniu.

Zawada nie tworzy jednak prostych charakterystyk - jego bohaterowie są jak lustrzane odbicia emocji: zagubienia, straty, potrzeby bliskości. Ich codzienność, zwykłe gesty i rozmowy nabierają tu znaczeń, jakby w każdej scenie kryło się drugie dno. Najbardziej intrygujący jest jednak narrator – gawron. To on obserwuje rodzinę, komentuje ich losy i nadaje opowieści niemal filozoficzny wymiar. Z początku ten pomysł wydał mi się dziwny, nawet trochę zbyt „eksperymentalny”, ale ostatecznie przekonałam się, że bez tej ptasiej perspektywy historia nie miałaby tej głębi. Gawron widzi to, czego nie dostrzegają ludzie - zarówno dosłownie, jak i metaforycznie. Dzięki niemu książka staje się refleksją o tym, co znaczy „widzieć” naprawdę.

„Gdyby nie czerń” nie jest ani typową powieścią obyczajową, ani też klasyczną rodzinną sagą. Dla mnie to raczej refleksja o granicach - między życiem a śmiercią, między tym, co można zobaczyć, a tym, co się czuje. To książka o relacjach, które są trudne, ale przez to wyjątkowo prawdziwe.

Polecam, bo lektura tej powieści to ciekawe, niepowtarzalne doświadczenie.

Powieść przeniosła mnie do czasów dzieciństwa, do magii jaką widzą tylko dzieci. Zawada dotyka tu korzeni - własnie tych najmłodszych lat, rodziców, którzy móże nie tak jak mama i tata Mraz - nie byli niewidomi, ale też wychowywali nas trochę po omacku. Przywołuje prawdy pamięci, prawo dziedziczenia emocji, historii naszych babek które nosimy gdzieś tam w środku. Rodzina Mrazów to nie tylko bohaterowie, to wielka metafora życia - pamiętania, zapominania, widzenia i niewidzenia. Fabuła prowadzi nas przez momenty z życia tej rodziny, ale i przez przestrzeń poza życiem, które również jest jego częścią. Z blokowiska przenosimy się w zaświaty, prowadzą nas małe gesty, milczenie, no i prowadzi nas gawron - narrator wszechwiedzący. Styl jest dynamiczny, momentami drapieżny, momentami poetycki. Czytać tę książkę to jak wchodzić w czyjąś duszę, szukać światła w ciemności, a przy tym śmiać się i płakać jednocześnie. Ma w sobie to coś, coś wyjątkowego. 

Co to znaczy być częścią rodziny? Na to pytanie, jak na wiele innych Filip Zawada stara się odpowiedzieć w swojej najnowszej powieści ,,Gdyby nie czerń". Historia Mrazów pokazuje, że bycie członkiem rodziny rzadko oznacza bycie razem - między bohaterami jest bliskość, ale i ogromna przepaść, głęboka pustka. To niepokojące uczucie dominowało podczas czytania tej książki, ale podobał mi się ten melancholijny ton - idealnie wpisał się w mój jesienny nastrój. 

Dom Mrazów jest miejscem, gdzie każdy ma swoje tajemnice, swoje sny, swoje cierpienie. Są razem, ale osobno. Róża reaguje szybciej niż zdążysz pomyśleć, Trytek przewiduje swoje życie jako ,,degenerat", rodzice popełniają błędy, babcia obserwuje wszystko z boku i trafnie komentuje i to właśnie ona, ta co przeżyła już wszystko zdaje się być jedyną, która widzi cały obraz. No i jest jeszcze narrator - wszystkowidzący i wiedzący gawron. Choć ja też czułam się tu jak jedna z obserwatorek i narratorek, bo znalazłam tu wiele odcieni samej siebie. Na pewno warto dać jej szansę, choć nie jest to typowa powieść, to warta uwagi. 

Dawno nie czytałem tak niesamowitej opowieści. Przypominała mi amerykańskich surrealistów, którzy dziś są klasykami. W polskich realiach to prawdziwy literacki eksperyment. Narracja przypomina sen - pełen niedopowiedzeń, powtórzeń i symboli. Zawada gra z czytelnikiem w grę pełną czarnego humoru, zwykłej codzienności, którą rozpozna każdy z nas, nawet jeśli nie ma niewidomych rodziców. Teksty babci zasługują na Oscara. Serio. Na poziomie głębszym odczytuję tę książke jako ukazanie granicy między realnością a zaświatami, że ta granica jest cienka jak ludzka pamięć. To opowieść o widzeniu, którego często brakuje w prawdziwym życiu.

W kolejnej już znakomitej powieści Filipa Zawady - jednego z najbardziej wyrazistych, nietuzinkowych, wyjątkowych polskich pisarzy współczesnych śmiech miesza się z rozpaczą, a absurd z prawdą. Zawada potrafi jednym zdaniem rozśmieszyć, by w następnym wzruszyć do łez. To historia o ludziach, którzy próbują zrozumieć siebie i świat. 

To opowieść o rodzinie Mrazów. Rodzice są niewidomi, a dzieci - jak to dzieci- musza sobie radzić więc podróżują w dalekie światy wyobraźni. Urzekały mnie sceny kiedy Trytek i Róża dokazywali sobie, ale ich miłość pozwalała im przetrwać nawet najtrudniejsze momenty. 

Autor udowadnia, że język może być zarówno prosty, jak i głęboko poetycki. W jego zdaniach słychać rytm ciszy, przeczucie straty, ale to co uwielbiałam to genialne dialogi babci Mraz. Książka Filipa Zawady to literacka podróż w głąb ludzkiej wrażliwości, która dotknęła mnie do żywego. Coś pięknego.