Nie śpij, tu są węże! Życie i język w amazońskiej dżungli

,,U nas nie ma sypiania przez całą noc. Śpimy po trochu, a kiedy się budzimy, rozmawiamy, śmiejemy się i sprawdzamy, czy wszystko w porządku" - to zdanie, usłyszane przez Daniela L. Everetta od jednego z członków plemienia Piraha, stanowi klucz do zrozumienia książki ,,Nie śpij, tu są węże! Życie i język w amazońskiej dżungli". Ta niezwykła publikacja to nie tylko zapis etnograficznej wyprawy, ale przede wszystkim relacja z intelektualnego i duchowego trzęsienia ziemi, które zburzyło fundamenty świata autora - początkowo misjonarza, a ostatecznie sceptycznego naukowca.

Everett wyruszył do brazylijskiej dżungli z misją przekładu Biblii, jednak to, co zastał nad rzeką Maici, przerosło jego wyobrażenia o naturze ludzkiej. Piraha to plemię, które żyje w radykalnym ,,tu i teraz". Ich kultura opiera się na zasadzie bezpośredniego doświadczenia: wierzą tylko w to, co widzieli sami lub co opowiedział im naoczny świadek. Ten pragmatyzm sprawił, że ewangelizacja okazała się niemożliwa - koncepcja zbawienia czy odległego w czasie Stwórcy była dla nich całkowicie abstrakcyjna i, co gorsza, zbędna. Everett z pokorą opisuje, jak ci ,,prymitywni" ludzie, cieszący się życiem pozbawionym lęku o przyszłość i poczucia winy, doprowadzili go do porzucenia wiary.

Największa rewolucja dokonuje się jednak na polu lingwistyki. Everett, analizując język Piraha, postawił tezę, która wstrząsnęła nauką: twierdzi on, że ich mowa nie posiada rekurencji (zdolności do tworzenia nieskończenie złożonych zdań). Jeśli to prawda, upada teoria gramatyki uniwersalnej Noama Chomsky'ego, zakładająca, że rekurencja jest wrodzoną cechą ludzkiego mózgu. Autor argumentuje, że to kultura determinuje język, a skoro Piraha nie zajmują się przeszłością ani daleką przyszłością, ich język jest idealnie skrojony pod bezpośrednią komunikację o rzeczywistości.

Tytułowe ostrzeżenie ,,Nie śpij, tu są węże!" to codzienność w dżungli, gdzie czujność jest ceną za przetrwanie. Everett z filmowym zacięciem opisuje walkę z naturą: ataki anakond, malarię i duszny upał Amazonii. Jednak w centrum zawsze pozostają ludzie - ich śmiech, stoicyzm wobec śmierci i niesłychana pewność siebie. Autor pokazuje, że Piraha nie czują się gorsi od ,,cywilizowanych" ludzi; wręcz przeciwnie, patrzą na nas z politowaniem, dziwiąc się naszym lękom i skomplikowaniu świata.

Książka jest napisana stylem potoczystym, łączącym intymny dziennik z rzetelnym reportażem. Everett nie boi się drastycznych szczegółów ani przyznania się do błędów. To dzieło o granicach poznania i o tym, jak bardzo nasze postrzeganie świata jest uwięzione w strukturach języka, którym się posługujemy.

Podsumowując, ,,Nie śpij, tu są węże!" to lektura, która zostawia czytelnika z niepokojącym pytaniem: kto tu tak naprawdę jest szczęśliwszy? Czy my, otoczeni technologią, ale pełni niepokoju, czy oni - śpiący w hamakach nad brzegiem rzeki, wiedząc, że każda chwila jest kompletna sama w sobie? To fascynujący dowód na to, że w najgłębszych zakątkach dżungli można odnaleźć prawdę o człowieku, której nie nauczą nas żadne uniwersyteckie katedry.