Recenzja książki: Między kłamstwem a ironią

Recenzuje: Sławomir Krempa

Wybitny włoski semiotyk, a zarazem pisarz – autor bestsellerów „Imię róży” i „Baudolino” prezentuje tym razem polskiemu Czytelnikowi 4 eseje, w których demaskuje różne oblicza kłamstwa. Pierwsze ma twarz Józefa Balsamo vel Cagliostro, który – będąc w rzeczywistości drobnym awanturnikiem i łotrzykiem, dzięki własnym maskom i manipulacjom osób, opowiadających jego historię (między innymi przesławnego Aleksandra Dumas) stał się uosobieniem intelektualnego liberalizmu, sprzeciwiającego się ograniczonemu i prymitywnemu klerykalizmowi. Drugie oblicze ujawnia się w języku powieści „Narzeczeni”, autorstwa jednego z największych twórców romantyzmu włoskiego – Alessandro Manzoniego. Jest to utwór, na którego lekturę i analizę poświęca się we włoskich szkołach niemal cały rok nauki, stąd też Eco bardzo swobodnie odwołuje się do najdrobniejszych jego szczegółów. W Polsce „Narzeczonych” nie zna prawie nikt, jednak dla mniej skłonnych do lektury tego dzieła Wydawca zamieścił streszczenie powieści. Włoski badacz ukazuje, jak w tym tekście prezentowana jest rozbieżność między językiem werbalnym – służącym kłamstwu i manipulacji, a znakami naturalnymi, które pozwalają łatwo odróżnić prawdę od fałszu, nawet przez prostych ludzi. Trzeci esej poświęcony jest włoskiemu humoryście – Achillowi Campanillemu. Eco fenomenalnie odsłania jego mechanizmy manipulowania Czytelnikiem, ujawnia źródło komizmu jego powiastek, ukazuje mistrzostwo paradoksów i gier językowych. Campanille wykorzystuje efekt obcości w sposób tak doskonałym, że z Czytelnikiem może dosłownie „zrobić, co chce”. Jaka jest tajemnica jego sukcesu? Ten sekret poznamy po lekturze eseju „Komizm jako efekt obcości”. Ostatnia część książeczki, najkrótsza zresztą, również opowiada o sposobach manipulowania, ale tym razem – przestrzenią geograficzną przez innego pisarza – Hugo Pratta. Włoski semiolog ukazuje, w jaki sposób pobudzać wyobraźnię Czytelnika oraz nią dowolnie sterować. Cztery eseje, cztery oblicza kłamstwa, cztery sposoby manipulacji... Eco, jak zwykle, analizuje sposoby opowiadania, rozmaite techniki i strategie narracyjne, dając tym samym młodym adeptom sztuki pisarskiej fenomenalną szkołę rzemiosła, a Czytelnikom, pragnącym zbliżyć się do modelowej interpretacji – dodatkowe jej narzędzie. Analiza to wnikliwa, a zarazem zaprezentowana w sposób bardzo przystępny i jasny. Stwierdziłbym, że to książeczka idealna zarówno dla naukowców czy studentów filologii, jak i dla przeciętnego Czytelnika, gdyby nie drobny szczegół – autorzy, na których tekstach bazuje semiolog nie są w naszym kraju zbyt popularni, a same ich dzieła – powszechnie dostępne. Warto jednak włożyć nieco wysiłku w to, aby je zdobyć i dzięki badaniom „współczesnego Wilhelma z Baskerville” zrobić kolejny krok w kierunku Prawdy...