Wikingowie

Początkowo sięgając po ,,Wikingów" Sławomira Leśniewskiego, spodziewałam się solidnej, ale jednak dość klasycznej książki popularnonaukowej -- takiej, która porządkuje fakty, daty i nazwiska, prowadząc czytelnika przez znane szlaki historii. Tymczasem lektura okazała się czymś znacznie głębszym i bardziej angażującym. To nie jest tylko opowieść o ludziach Północy. To książka o tym, jak rodzi się mit, jak historia przenika się z legendą i jak bardzo nasze współczesne wyobrażenia bywają uproszczone wobec złożoności dawnych światów.

Już od pierwszych rozdziałów uderzyło mnie, że Leśniewski nie próbuje tanio uwodzić czytelnika wizją Wikinga jako brutalnego barbarzyńcy z toporem w ręku. Wręcz przeciwnie -- konsekwentnie, cierpliwie i z wyraźnym szacunkiem rozbiera ten stereotyp na części. Pokazuje, że za przemocą, ekspansją i rabunkami stały konkretne warunki życia: surowy klimat, ograniczone zasoby, presja demograficzna, ale też ogromna pomysłowość i odwaga w przekraczaniu granic znanego świata. Czytając te fragmenty, miałam wrażenie, że autor zaprasza mnie do spojrzenia na Wikingów nie z pozycji wygodnej moralnej wyższości, lecz z perspektywy empatii historycznej.

Największą siłą tej książki jest dla mnie sposób, w jaki Leśniewski łączy faktografię z narracją. Oczywiście mamy tu daty, bitwy, nazwiska wodzów i królów, ale nie są one podane w formie suchego katalogu. Każde wydarzenie osadzone jest w szerszym kontekście społecznym i kulturowym. Autor zadaje pytania: dlaczego Wikingowie ruszali na wyprawy, jak postrzegali świat, co było dla nich święte, a czego się bali. Dzięki temu historia przestaje być martwa, a zaczyna pulsować życiem.

Szczególnie poruszyły mnie rozdziały poświęcone wierzeniom i mitologii. Nie dlatego, że oferują sensacyjne odkrycia, ale dlatego, że pokazują duchowość Wikingów jako system niezwykle spójny i logiczny -- nawet jeśli obcy naszej współczesnej wrażliwości. Świat, w którym bogowie są kapryśni, los nieuchronny, a śmierć na polu bitwy bywa nagrodą, nie jest tu egzotyczną ciekawostką. Staje się naturalnym przedłużeniem codziennego życia ludzi, którzy funkcjonowali w ciągłym napięciu między przetrwaniem a honorem. Czytając te fragmenty, wielokrotnie łapałam się na tym, że zaczynam rozumieć ich sposób myślenia -- i to było dla mnie doświadczenie jednocześnie fascynujące i niepokojące.

Duże wrażenie zrobił na mnie także sposób, w jaki autor pisze o kobietach w świecie Wikingów. Choć nie jest to książka stricte feministyczna, Leśniewski nie ignoruje ich obecności ani nie sprowadza do tła. Wręcz przeciwnie -- pokazuje, że ich rola była znacznie bardziej złożona, niż często się przyjmuje. Kobiety jako zarządczynie domostw, strażniczki tradycji, a czasem także uczestniczki wypraw czy konfliktów, wyłaniają się z kart książki jako postacie realne, a nie dekoracyjne.

Jako czytelniczka szczególnie doceniłam ten wyważony ton -- bez idealizacji, ale też bez marginalizacji.

Istotnym elementem książki jest również refleksja nad procesem tworzenia historii. Autor wielokrotnie podkreśla, jak fragmentaryczne są nasze źródła, jak wiele wiemy jedynie z relacji wrogów Wikingów albo z sag spisanych setki lat później. Ta świadomość ograniczeń nie osłabia przekazu -- wręcz przeciwnie, dodaje mu uczciwości. Leśniewski nie udaje wszechwiedzącego narratora. Często zaznacza: tu nie wiemy, tu możemy tylko przypuszczać. Dla mnie to ogromna zaleta, bo buduje zaufanie i zachęca do własnych poszukiwań.

Nie oznacza to jednak, że książka jest wolna od momentów trudniejszych w odbiorze. Czasami natłok informacji historycznych bywa przytłaczający, zwłaszcza dla czytelnika mniej obeznanego z realiami wczesnego średniowiecza. Zdarzały mi się fragmenty, które czytałam wolniej, z większym skupieniem, a nawet z koniecznością cofania się kilka stron. Nie traktuję tego jednak jako wady -- raczej jako sygnał, że autor nie upraszcza na siłę, nie schlebia czytelnikowi, tylko wymaga od niego zaangażowania.

Po zamknięciu książki miałam poczucie, że nie tylko dowiedziałam się więcej o Wikingach, ale też zostałam zmuszona do refleksji nad tym, jak opowiadamy historię i po co ją opowiadamy. To lektura, która uczy pokory wobec przeszłości i ostrożności w ocenach. Pokazuje, że ludzie sprzed tysiąca lat nie byli ani potworami, ani romantycznymi bohaterami -- byli po prostu ludźmi, uwikłanymi w swoje czasy.

Znów weszłam w wikiński świat, jednak tym razem nie jest to fikcja literacka czy plastyczny umysł autora, ale kompendium wiedzy od początku pojawienia się śmiałych wypraw ludzi z północy, aż po ich kres.

Wikingowie autorstwa Sławomira Leśniowskiego  to książka przybliżająca ich dzieje. Czytelnik otrzymuje uporządkowaną merytoryczną wiedzę o tej grupie skandynawów, którzy przez wieki atakowali, grabili i podbijali ziemie. Wyrobili sobie renomę ludzi niezwyciężonych, brutalnych i nieznających litości. Tam gdzie postawili nogę tam zapadał strach rodzimych mieszkańców o jutro. 

Dostajemy ogromną lekcję historii,  napisaną w sposób przystępny dla czytelnika jak na literaturę naukową, wędrujemy z autorem przez wieki i podboje wikingów. Czytelnik nie zostaje zalany datami i co prawda jest trochę opisów, ale wydają się wychudzone do minimum, ale mające nakreślić daną sytuację, pewne zależności czy polityczne rozgrywki czy po prostu dopełnić i wyjaśnić zagadnienie.

Poznajemy wikińską elitę czyli Bersersów, najlepiej wyszkolonych i padających w bitewny szał ludzi przerażających nawet we własnych szeregach. Poznajemy przymierza i zmiany na tronach, na czytelniczych oczach powstaje Normandia. Podążamy wieloma szlakami morskimi na smoczych łodziach.  Książka może usatysfakcjonować wielu miłośników wikińskich klimatów, a przede wszystkim usystematyzować wiedzę.