Recenzja książki: Moja ojczyzna była pestką z jabłka. Rozmowa z Angeliką Klammer

Recenzuje: Olga Drewnowska

Proza Herty Müller wymaga nie tylko uwagi, ale także empatii. W zamian za to pozostawia czytelnika z permanentnym poczuciem strachu, który przenika każdy aspekt istnienia. Tym razem jednak noblistka nie konfrontuje nas z powieścią, lecz z życiorysem – swoim, przerażającym jak koszmar ciągnący się latami, jak zamknięcie w klatce, z której nie ma wyjścia, jak przymus ukrywania swojego ja najgłębiej, jak to tylko możliwe.

 
Herta Müller urodziła się i dorastała w rumuńskim Banacie. Jej ojciec był żołnierzem Waffen-SS, matka zaś została wywieziona do łagru na przymusowe roboty, gdzie spędziła pięć lat. Taka historia nie może nie odcisnąć piętna na człowieku, zostaje z nim do końca. Choć rodzice Müller uparcie milczeli na temat swojej przeszłości, pisarka ciągnie ich życie wraz ze swoim, gdziekolwiek się poruszy, gdziekolwiek się nie ukryje. Do tego ciężaru dodała jednak także własny, który nosi nieprzerwanie. Bo takiego strachu, takiego terroru nie da się zostawić za sobą.
 
Głównym problemem było to, że wszystko, co robiłam i myślałam, nie mieściło się w dozwolonych ramach, jak więc miałam komuś o tym powiedzieć? Byłam przekonana, że wszyscy przeżywają to co ja, że wszyscy wypchani są tajemnicami i wiejskim smutkiem, na który nic nie mogą poradzić, który wieś produkuje w głowach ludzi. Wszyscy mają w sercach jego pazury, zachowują to jednak dla siebie. Tak musiało być, każdy musiał wszystko zachować dla siebie.
 
Müller szczodrze i pięknie opowiada o swoim dzieciństwie, choć było ono pełne milczenia, surowości i smutku. Miało w sobie jednak magię, którą dziewczynka widziała na każdym kroku. I bała się jej. Wiedziała, że rośliny przemieszczają się w nocy, by później wrócić do swoich korzeni. Wiedziała, że ziemia pożera ludzi - tak, jak oni pożerają to, co daje im ziemia. Zwłaszcza w historii o dorastaniu, o życiu w Banacie, tkwi wiele prostej poetyckości, która czaruje czytelnika, a jednocześnie ukazuje sposób myślenia nieprzeciętnego dziecka, odnajdującego pewne zależności niedostępne lub zapomniane przez dorosłych. Wiejskie życie okazuje się czystą prostotą: myślenia, działania i, przede wszystkim, mówienia. Po przenosinach do miasta ta surowość języka niemieckiego przeplatać się będzie z nowo poznanym językiem rumuńskim, wnoszącym zupełnie nowe znaczenia, brzmienia i rymy do świata autorki.
 
Nasuwały się porównania, rumuńskie słowa wędrowały do moich niemieckich. Cer znaczy po rumuńsku „niebo”, a cerere oznacza „podanie”. Rumuńskie podanie jest więc petycją do nieba, czyli na nic się nie przyda. Wciąż przychodziły mi do głowy takie myśli. Im bardziej były surrealne, tym celniej oddawały rzeczywistość. Gdy wzywali mnie na przesłuchanie, wypróbowywałam po drodze przeróżne rymy, na przykład: „Moja ojczyzna była pestką jabłka, między sierpem a gwiazdą czyha pułapka”. Gdy wzywano na przesłuchanie, wzywano mnie do ojczyzny. Rym wiedział, o co chodzi.
 
Słowo ma moc, by przeciwstawić się okrutnej rzeczywistości, by przetrwać propozycję pracy dla Securitate i wszelkie następstwa odmowy. Müller latami odpiera ataki, na które próbuje się przygotować wraz z przyjaciółmi – jak się później okazuje, żyjąc w mieszkaniu, w którym zamontowano podsłuch. Pragnie zachować godność, prawo do posiadania tylko jednej twarzy, do pozostania szczerą względem siebie, bo przecież w reżymie nawet to próbuje się jej zabrać. Strach i samotność, wieczne oszczerstwa i ciągły brak pracy, przesłuchania zapowiedziane i te „z łapanki”, wieczne myślenie o tym, że śmierć może być tuż za drzwiami, może właśnie wysiada z windy i zmierza do mieszkania, by swingować jej samobójstwo – wszystko to, by zachować siebie, by nie dać się zmielić przez wielkie zębiska dyktatury.
 
Wszyscy reprezentanci reżymu, których poznałam, byli tacy sami, tego samego pokroju, ta sama mentalność. Wobec przełożonych bezwarunkowo służalczy, wobec tych, nad którymi mieli władzę, brutalni. Byli drobnomieszczańscy, prostaccy, pozbawieni skrupułów, cyniczni, humorzaści, zatrważająco niewykształceni. Nie musieli nic wiedzieć, nawet o komunizmie. Za to świetnie wiedzieli, jak czerpać korzyści ze swej pozycji.
 
Müller rozprawia się z rumuńskim komunizmem, krzyczy o tym, co inni pragną przemilczeć – że funkcjonariusze Securitate dochrapali się ciepłych posadek w wielkich firmach i nowych służbach, że mieli dostęp do akt, które wyczyścili, by nie został żaden konkretny trop, żaden ślad, mogący powiązać ich z masowymi zabójstwami. I, że nawet gdyby taki ślad pozostał, nikt nie zażądałby sprawiedliwości. Milczenie, które towarzyszyło autorce od dzieciństwa, prześladuje ją nadal. Dlatego produkuje słowa – czy to w formie powieści, kolaży czy rozmów - takich jak ta. Mówi o tym, co spotkało ją i wielu jej przyjaciół. O wycieńczeniu psychicznym, ciągłym „maglowaniu" i niezrozumieniu przez zachodni świat. A mówi i pisze tak, że trudno nie poczuć dłoni powoli zaciskającej się na sercu, palącej w przełyku goryczy, złości na głupotę i niesprawiedliwość, na okrucieństwo. Ale także wdzięczności – za te słowa niewygodnej prawdy. 
 

 
Autorka bloguje na: Okiemwielkiejsiostry.blogspot.com

Tagi: Moja ojczyzna była pestką z jabłka. Rozmowa z Angeliką Klammer, Moja ojczyzna była pestką z jabłka. Rozmowa z Angeliką Klammer recenzja, Moja ojczyzna była pestką z jabłka. Rozmowa z Angeliką Klammer książka, Herta Müller Moja ojczyzna była pestką z jabłka. Rozmowa z Angeliką Klammer, Herta Müller recenzja, Herta Müller książka, Herta Müller

Kup książkę Moja ojczyzna była pestką z jabłka. Rozmowa z Angeliką Klammer

Zobacz także

Zobacz opinie o książce Moja ojczyzna była pestką z jabłka. Rozmowa z Angeliką Klammer
Inne książki autora
Człowiek jest tylko bażantem na tym świecie
Herta Müller0
Okładka ksiązki - Człowiek jest tylko bażantem na tym świecie

Jak w przypadku większości książek Müller, trudno i tutaj mówić o tradycyjnie rozumianej akcji. Rzeczywista akcja toczy się w głowach bohaterów. Autorka...

Niziny
Herta Müller0
Okładka ksiązki - Niziny

"'Niziny' pisała Herta Müller, pracując jako tłumaczka w fabryce w Timişoarze. Ukazały się po raz pierwszy w ocenzurowanej formie w Rumunii. I odmieniły...

Recenzje miesiąca
Kult
Łukasz Orbitowski;
Kult
Save you
Mona Kasten
Save you
Siostry, psy i wariaci
Maite Carranza, Julia Prats
Siostry, psy i wariaci
Sedno życia
Katarzyna Kielecka
Sedno życia
Shadow Raptors. Kurs na kolizję
Sławomir Nieściur;
Shadow Raptors. Kurs na kolizję
Magia Serbithów
Małgorzata Lisińska
Magia Serbithów
Pokaż wszystkie recenzje