Nie koniec, nie początek. Powojenne wybory polskich Żydów

Książkę Anny Bikont można oczywiście czytać jako reportaż historyczny o powojennych losach polskich Żydów. I na tym poziomie jest to opowieść ważna - odsłaniająca fragment historii, o którym mówi się rzadziej niż o samej Zagładzie. Pokazuje rzeczywistość pierwszych lat po wojnie: powroty do miast, w których nie było już rodzin ani domów, trudne decyzje o wyjeździe lub pozostaniu, próby ułożenia sobie życia w świecie, który wciąż nie był bezpieczny ani przyjazny. Trudno czytać te historie bez poczucia grozy, że ludzie, którzy przeżyli tak niewyobrażalne okrucieństwo, w powojennej Polsce wciąż spotykali się z wrogością i przemocą.

Dla mnie jednak najważniejszy wymiar tej książki znajduje się gdzie indziej. W najgłębszym sensie Bikont nie pisze tylko o historii. Pisze o człowieku po doświadczeniu granicznym - o tym, co dzieje się z ludzkim życiem, gdy przestaje istnieć świat, który dawał mu sens i zakorzenienie.

Bohaterowie tej książki próbują odbudować trzy rzeczy, bez których nie da się naprawdę żyć.

Pierwszą z nich jest sens. Wielu ocalałych zmaga się z pytaniem, które powraca w różnych formach: dlaczego właśnie oni przeżyli i co mają zrobić z tym ocaleniem. Niektórzy próbują nadać mu znaczenie poprzez pracę nad dokumentowaniem Zagłady, inni poprzez budowanie nowego życia - rodziny, pracy, wspólnoty. Każdy z nich szuka odpowiedzi na pytanie, czy po takiej katastrofie można jeszcze znaleźć jakąś formę sensu.

Drugą jest tożsamość. Wojna zniszczyła nie tylko społeczności, ale także poczucie przynależności. Część bohaterów próbuje zachować swoją żydowską tożsamość, inni decydują się ją ukrywać lub redefiniować, żyjąc pod zmienionym nazwiskiem czy w innej kulturze. W ich historiach powraca dramatyczne pytanie: kim jestem, gdy świat, który mnie ukształtował, przestał istnieć?

Trzecią potrzebą jest pamięć. Dla wielu ocalałych pamiętanie staje się moralnym obowiązkiem wobec tych, którzy zginęli. Dokumentowanie historii, zbieranie świadectw, opowiadanie o przeszłości - to wszystko jest próbą ocalenia czegoś, czego nie udało się ocalić w rzeczywistości.

Dlatego mam poczucie, że historia powojenna w tej książce jest tylko sceną. Na tej scenie rozgrywa się dramat bardziej uniwersalny - dramat człowieka próbującego odzyskać życie po doświadczeniu, które przekracza zwykłe ludzkie wyobrażenie o świecie.

Bo może najtrudniejsze pytanie tej książki wcale nie brzmi ,,co wydarzyło się po wojnie", ale ,,jak żyć dalej, kiedy świat, który znało się wcześniej, już nie istnieje".