Może wreszcie wyjdziesz za mąż i urodzisz dzieci – powiedziała matka jednej z bohaterek powieści Agnieszki Łepki Domek nad Jeziorem Borzymskim. Wydaje się, że współczesne kobiety powoli wyswabadzają się z okowów społecznych oczekiwań i całych stuleci narzucanych ról społecznych. Kluczowe jest tu jednak słowo powoli, bo życie w patriarchalnych schematach jest często… bardzo wygodne i wciąż mocno obecne w naszym społeczeństwie.

W powieści Agnieszki Łepki dwie siostry żyją pod dyktando matki, koszmarnej matriarchini, która dręczy, dociska, rozkazuje, wymusza.  Maria przez lata powtarza, że bycie rozwódką lub starą panną to wstyd. Oliwia i Monika dorastają w świecie, w którym wartość kobiety zależy od tego, czy jest w związku i czy ma dzieci. I dlatego jedna podporządkowuje się innym, druga wchodzi w małżeństwo, żeby uniknąć społecznej etykiety.

Warto zastanowić się nad tym, czy Maria jest tylko postacią z powieści, czy jednak kulturowym wzorcem, wciąż tak mocno obecnym?

Społeczeństwo się zmienia, ale normy nie nadążają

Polacy zmienili swoje podejście do życia rodzinnego. Ludzie później zawierają małżeństwa, częściej się rozwodzą, rośnie liczba związków nieformalnych i osób żyjących w pojedynkę. Według badań CBOS to proces widoczny od co najmniej trzech dekad. Jednocześnie zmiana stylu życia nie oznacza, że inaczej się oceniamy. Tylko 49 procent badanych deklaruje akceptację dla świadomego życia w pojedynkę, a 45 procent pozostaje wobec niego niechętnych. Społeczeństwo stoi w rozkroku między tym, co już się dzieje, a tym, co nadal uważa za właściwe.

Wstyd jako narzędzie kontroli

W powieści Agnieszki Łepki małżeństwo to nagroda i jedyny słuszny cel dla kobiety. Zaś najskuteczniejszym narzędziem, które wykorzystuje patriarchat, jest wstyd. Jest przekazywany, utrwalany, powtarzany w codziennych rozmowach. Matka nie musi podejmować decyzji za córki. Wystarczy, że ustawiła im sposób myślenia. Oliwia rezygnuje z siebie, żeby spełnić oczekiwania, a Monika wchodzi w relację, która okazuje się dla niej szkodliwa. Alternatywą jest społeczna etykieta i osaczenie ze strony rodzicielki.

Pani Dulska wciąż jest wśród nas

Motyw małżeństwa jako konieczności pojawia się w klasyce literatury i wraca w kolejnych epokach, tylko w zmienionej formie. W Dumie i uprzedzeniu Jane Austen Charlotte Lucas wychodzi za mąż nie z miłości, ale z rozsądku. Kieruje się lękiem przed brakiem zabezpieczenia i społecznym odrzuceniem. W Emancypantkach Bolesława Prusa pojawia się z kolei temat prób wyjścia poza narzucone role. Kobiety zaczynają szukać niezależności, ale wciąż funkcjonują w świecie, który tej niezależności nie ułatwia.

Chyba najlepszym przykładem pozostaje Moralność pani Dulskiej Gabrieli Zapolskiej, gdzie wszystko kręci się wokół konieczności utrzymania pozorów. Matka jako strażniczka norm pilnuje nie tyle szczęścia dzieci, ile tego, jak są postrzegane przez innych. Śmiało można powiedzieć, że Maria z powieści Agnieszki Łepki to współczesne wcielenie Dulskiej.

Domek jako miejsce wyboru

Wątek spadku w książce Agnieszki Łepki to ciekawy sposób pokazania, jak bardzo uciemiężone kobiety pragną uciec. Domek nad jeziorem jawi się jako azyl, miejsce ucieczki, do którego nie sięgną oczy wścibskiej matki. Dla Oliwii to pierwszy moment, kiedy może pomyśleć o sobie – nie jako o partnerce, córce czy opiekunce, ale jako o osobie, która ma prawo decydować. Sęk w tym, że ani Oliwii, ani Monice nie przychodzi do głowy myśl, by stawiać granice. By ułożyć swoje życie w taki sposób, aby domek był miłym dodatkiem, a nie jedynym schronieniem.

Czy naprawdę mamy wybór?

Współczesna dyskusja o prawach kobiet, o narzucanych rolach społecznych i oczekiwaniach wciąż jest niezbędna. Literatura obyczajowa pozostaje głosem, który może dotrzeć do bardzo szerokiego grona osób. Niby czytamy wyłącznie dla rozrywki, ale lektura skłania do refleksji, skłania do zmian. Dzięki niej zaczynamy zadawać sobie pytania i, być może, coraz śmielej myśleć po swojemu.

Źródła:

·      CBOS, Alternatywne modele życia rodzinnego (2019)

·      CBOS, Komunikat: Stosunek do życia w pojedynkę (2019)

·      CBOS, Modele życia małżeńskiego w Polsce (2020)

Książkę Domek nad Jeziorem Borzymskim kupicie w popularnych księgarniach internetowych: