Recenzja książki: Zakazany ogród Stalina. Jak naukowcy (nie) uratowali mieszkańców Leningradu

Recenzuje: Danuta Szelejewska

Wojna najczęściej kojarzona jest z frontem, rozkazami oraz mapami. Historyczny reportaż Zakazany ogród Stalina. Jak naukowcy (nie)uratowali mieszkańców Leningradu, przedstawiając historię banku nasion w oblężonym mieście, pokazuje wojnę od strony dobrze przemyślanych, świadomych i każdego dnia na nowo podejmowanych decyzji.

Prolog przenosi czytelnika do roku 1921, kiedy to botanik Nikołaj Iwanowicz Wawiłow wysiadł z pociągu w Piotrogrodzie (obecnie Sankt Petersburg), by wraz z towarzyszącymi mu dwudziestoma naukowcami przekształcić instytut zajmujący się badaniem flory i życia roślin w pierwszy na świecie bank nasion. Opierając się na historycznych źródłach, Simon Parkin przybliża szczegóły organizacyjne tego przedsięwzięcia, kładąc nacisk na złożoną przez botaników obietnicę ochrony nasion za wszelką cenę: wszystko po to, by mogły powstać nowe odmiany, zdolne do przetrwania w zróżnicowanych warunkach klimatycznych, co wyeliminować miało na świecie głód. Pisze autor o aresztowaniu Wawiłowa przez agentów NKWD, o szpiegach i zdrajcach, o niemieckiej inwazji na ZSRR, alarmach przeciwlotniczych, bombardowaniach i ostrzeliwaniach, ewakuacji przez zamarznięte jezioro Ładoga, kiedy to każdy z botaników miał przywiązany do ciała pakiet nasion. Pisze autor również o represjach wobec trwających na stanowiskach botaników, o zabezpieczaniu oraz wysiewaniu nasion na linii frontu (choć wybuchające pociski niszczyły wzrastające pędy), przechowywaniu worków z ziemniakami (mimo panującego głodu), ratowaniu cennego materiału roślinnego ze stacji badawczych leżących na trasie nadchodzącej niemieckiej armii oraz o systematycznej nagonce na bank nasion.

Publikacja Wydawnictwa Znak bogata jest w przerażające fakty. Obok informacji dotyczących wypraw Wawiłowa, przedstawiona została trudna sytuacja ówczesnej Rosji oraz Piotrogrodu, opisane wojenne plany i działania, efekty podejrzliwości sowieckich służb bezpieczeństwa oraz wykonywanych rozkazów i ograniczeń, hitlerowskie decyzje (włącznie z planami starcia Leningradu z powierzchni ziemi i wykorzystania głodu jako broni przeciw ludności cywilnej), a także codzienność w saratowskim więzieniu, gdzie skwapliwie wykonywano rozkaz Stalina Bić, bić i jeszcze raz bić, cierpienia Leningradczyków oraz zaniedbania ze strony państwa. Ponieważ zdobycie oblężonego Leningradu dałoby dostęp do największej na świecie kolekcji nasion, nie zaskakuje potwierdzony przez Parkina fakt, że dowodzone przez niemieckiego botanika Heinza Brüchera komando esesmanów objeżdżało rosyjskie stacje badawcze w celu przejęcia materiału roślinnego (przejęto wówczas czterdzieści tysięcy próbek). Są też informacje dotyczące prac nad odbudową kolekcji po wojnie oraz potwierdzające chęć zrzucenia na innych przez Stalina odpowiedzialności za śmierć Wawiłowa. Pomocą służą mapy, lista pracowników instytutu w latach 1941-1945, opisy i źródła zdjęć, bibliografia, indeks, oznaczone * dolne przypisy wyjaśniające oraz końcowe przypisy bibliograficzne.

I choć …naukowcy (nie) uratowali mieszkańców Leningradu, zrezygnowali oni z ratowania własnego życia, bo wiedzieli, że los kolekcji zależy od ich wytrzymałości. Zakazany ogród Stalina ocala od zapomnienia postać botanika Nikołaja Iwanowicza Wawiłowa – to właśnie dzięki jego wysiłkom zebrane w czasie naukowych ekspedycji, a uchronione podczas oblężenia Leningradu dzikie i pierwotne odmiany roślin uprawnych stały się dostępne dla badaczy.

Tagi: Reportaż i dziennikarstwo śledcze