Kobiety bez mężczyzn

Nie daje się zamknąć w jednej interpretacji. Im dłużej się o niej myśli, tym bardziej zaczyna się rozchodzić w różne kierunki. Bardzo ciekawy jest sam paradoks wpisany w tę powieść: kobiety próbują uwolnić się od mężczyzn, ale tak naprawdę największym więzieniem okazuje się to, co patriarchat zdążył już w nich samych zbudować. I dlatego ogród w Karadż jest jednocześnie miejscem wyzwolenia i miejscem pewnej niemożności. One tam odpoczywają, odzyskują oddech, ale nie stają się nagle ,,nowymi kobietami". Nadal noszą w sobie lęk, wstyd, zazdrość, potrzebę aprobaty, wyuczone schematy. To bardzo dalekie od prostego emancypacyjnego mitu.

I co ciekawe, w gruncie rzeczy nie jest agresywna wobec mężczyzn, mimo że wielu z nich pokazano bardzo krytycznie. Mam poczucie, że autorka bardziej pokazuje system deformujący wszystkich niż prosty konflikt płci. Mężczyźni też są tutaj więźniami pewnych ról: emocjonalnie martwi, przestraszeni, niezdolni do czułości. Nawet jeśli to kobiety płacą znacznie wyższą cenę. Dlatego bezimienny ogrodnik wydaje się tak znaczący -- jakby był symbolem innego rodzaju męskości.

Siłą tej powieści jest również jej niezwykła atmosfera. Balansuje między realizmem a baśnią, snem i symboliką, ale ani przez chwilę nie ma się poczucia sztuczności. To nie są tylko literackie ozdobniki. To sposób opowiedzenia o traumie, samotności, wyparciu i pragnieniu wolności znacznie bardziej przejmujący niż gdyby to był realistyczny opis.

I chyba najbardziej poruszające jest to, że nie kończy się ,,zwycięstwem" kobiet. Raczej świadomością, że wolność nie polega na prostym opuszczeniu opresyjnego świata, tylko na bardzo trudnym procesie stworzenia siebie od nowa. A to może nigdy nie być całkowicie zakończone.