Księga tysiąca i jednej nocy (tom I)

Szkatułka, czy matrioszka?
Powieści szkatułkowe są lepsze niż epizodyczna fabuła lub po prostu opowiadania, bo potrafią interesująco ustrukturyzować fabułę. Z pewnością „Księga tysiąca i jednej nocy” obok innych klasyków, jak „Dekameron” czy „Opowieści Kanterberyjskich”, jest wart choćby zajrzenia, choć pozostałe jeszcze przede mną. Każdy z tych przykładów jest egzotyczny dla czytelnika przez dystans czasowy, jednak omawiane dzieło zabiera nas dodatkowo do orientu.

To tam w realiach trzeciego kalifatu Szeherezada „rozpoczyna dozwoloną jej opowieść”. Wpierw jednak słyszymy, jak wszystko się zaczęło. Sułtan Szachrijar został zdradzony przez żonę i brata, dlatego zraniony zdecydował się brać wszystkie kobiety w państwie za żony i po nocy poślubnej je zabijać. Uwaga spoiler: Szeherezadzie udało się oszukać to postanowienie, nie kończąc swoich opowieści, dzięki czemu przeżyła.

Już tutaj widać pewne motywy i archetypy, które będą powracać w opowiadanych baśniach. Wśród nich mamy przeznaczenie, prawdziwą miłość, czy opowieść na odkupienie win. To ostatecznie pozwala budować baśnie, które mają kilka poziomów i narratorów (ktoś opowiada o tym, że ktoś opowiada, o tym, że ktoś opowiada). Wydaje mi się, że we wspomnianych na początku pozycjach nie mamy do czynienia z tak skomplikowanym zabiegiem.

Inne motywy, mimo podobieństwa do tych znanych nam dziś, funkcjonują na ówczesną modłę. Jesteśmy w świecie, gdzie magia, przysięgi na Allaha i nadnaturalne istoty z folkloru się mieszają. Prawdziwe dobro nadejdzie po śmierci, czasem trzeba wiele stracić, żeby coś zyskać, a czasem czyjaś opowieść ma być przestrogą ze złym zakończeniem.

Otwiera to pole do różnorodności. Szeherezada zabiera nas od Egiptu po Chiny, jednak najczęściej jej baśnie ciągną nas do Bagdadu – na dwór Haruna ar-Raszida. Ta powracająca postać wpada tutaj w archetyp dobrego władcy. Kalif, władca wiernych, nie zawsze wie wszystko, ale zawsze stara się sądzić sprawiedliwie. W dodatku nie boi się udawać zwykłego człowieka, by poznać troski swoich poddanych.

Nie wszystkie archetypy są tak jednoznaczne, jak zdradzająca żona, dobry kalif, czy czarnoskóry niewolnik. Ten ostatni można rozumieć szeroko, ale podsumowuje go to, że reprezentuje wszystko co najgorsze. Inaczej jest z kobietami znającymi magie. Często wykorzystują one wodę do zmieniania ludzi w zwierzęta. Jednak na ratunek często idzie inna napotkana kobieta, która oburza się na nieznanego mężczyznę w domu. To ona rozpoznaje człowieka w zwierzęciu, by następnie użyć wody do odczarowania go.

Krótko mówiąc – czytając „Księgę tysiąca i jednej nocy” wchodzimy w obcy świat średniowiecznej arabskiej kultury oralnej. Każdy z przymiotników odróżnia omawiane dzieło od współczesnej literatury. Najbardziej znaczący jest czynnik, że to tekst mówiony. Dostajemy m.in. wiele powtórzeń, które miału ułatwić zapamiętywanie tekstu. Jego poetyka jest diametralnie inna i obca. Nie mówiąc już o moralności, która może oburzyć wielu współczesnych czytelników.

Warto jednak zobaczyć, jak arabskie elity kreowały swój świat. Być może pokazanie tego w szacie orientalnej jest bardziej zjadliwe niż przedstawienie tego w realiach zachodnich. Bo wbrew pozorom traktowanie kobiet w Europie nie różniło się bardzo. Warto jednak podejść do tych i innych problemów z otwartym umysłem – w „Księdze” mamy do czynienia z przykładami pozytywnych i negatywnych zachowań. Może warto zastanowić się, jaki był model traktowania kobiet i czy w tamtych czasach możliwy był inny?

Poza poetyką i różnymi formami inności omawiana książka może zrazić archaicznym tłumaczeniem – przynajmniej w wersji, którą ja czytałem. Być może są lepsze, szczególnie jeśli ktoś boi się czasu zaprzeszłego, „mie” i innych obskurnych archaizmów. Jednak mimo tej wady, taki styl może podkreślić obcy klimat, który jest moim zdaniem atutem.

Ostatecznie nie trzeba czytać 1000 baśni. W końcu są one podzielone na tomy, tomy na poszczególne baśnie, a całość niezależnie na noce. Można spróbować przeczytać jedną z krótszych baśni i przekonać się, czy chce się więcej. Można też obejrzeć przywoływaną często przez bohaterów poezję, która czytana na głos potrafi naprawdę przyjemnie brzmieć. Po prostu warto przynajmniej spróbować, bo zwyczajnie warto wiedzieć, do czego późniejsi autorzy mniej lub bardziej świadomie się odwołują.

PS
Baśnie nie znaczy, że to dla dzieci (np. jest dosłownie opis utraty dziewictwa).

Książka przeczytana dzięki życzliwości Biblioteki Publicznej w Dzielnicy Śródmieście m.st. Warszawy.

Każdy z nas słyszał o Aladynie i jego cudownej lampie, czy niezwykłych przygodach Sindbada żeglarza. Z Baśniami Tysiąca i Jednej Nocy spotykamy się bardzo często. Zwykle jednak są to adaptacje skierowane dla młodszych odbiorów. Podobnie jednak jak z wieloma innymi baśniami, podaniami i legendami, te arabskie mają swój pierwowzór skierowany raczej dla dorosłych czytelników.

Warto jeszcze zaznaczyć, że w skład oryginalnego kairskiego wydania nie wchodzi baśń o Aladynie ani o Ali Babie i jego czterdziestu rozbójnikach. W tym zbiorze również ich nie znajdziemy, choć wiele z zamieszczonych opowieści kryje w sobie podobne wątki.

Księga tysiąca i jednej nocy jest wyjątkowa, dlatego że wszystkie zawarte w niej opowiadania łączy wspólna fabuła. Rozpoczyna się opowieścią o królu Szachrijarze, który zdradzony przez żonę mści się na kobietach. Co noc bierze sobie inną do łoża, by później brutalnie ją zamordować. Już po tym wstępie widać, że oryginalna księga nie nadaje się do czytania dzieciom na dobranoc. Jedną z ofiar króla staje się mądra i piękna Szeherezada. Ma ona jednak pomysł, by odwlec w czasie swoją śmierć. Wieczorem snuje królowi ciekawą historię, jednak nie kończy jej przed porankiem. Król, chcąc poznać dalszą część, pozwala kobiecie żyć do następnego wieczoru.

Opowiedziane historie czasem łączą się ze sobą. Postać w jednej opowiada innej postaci swoją historię, potem znów wraca się do wcześniejszej fabuły. Nie są jednak długie, więc czytelnik nie powinien się pogubić. Zabieg ten tworzy jednak iluzję nieskończonej opowieści i ukazuje jaki cel miała Szeherezada. Zaraz po jednej historii zaczyna się kolejna, powoli wciągając słuchacza w tysiąc i jedną noc.

Styl historii jest przeróżny. Przypominają one legendy, podania, anegdoty, przypowieści religijne, baśnie. Księga opiera się na historiach ludzi prostych, którzy wyobrażali sobie, jak może wyglądać życie królów i sułtanów. Dlatego pełno tam historii o bogactwach, przepychu, a także magicznych przedmiotach i dżinach.

Ważny w Księdze jest motyw religijny. W każdej z opowieści wspomniany jest Allach. Jego sprawiedliwość, zwracanie się do niego z prośbą, bądź sławienie go. Historie zawierają dużo moralnych pouczeń. Jednak można zauważyć, że w niektórych mądrość i roztropność jest ceniona wyżej niż dobro i miłosierdzie. Nie mam też nic złego w motywie zemsty.

Bardzo często panuje baśniowy klimat, mamy liczne powtórzenia, motywy fantastyczne. Zdarzają się wierszowane dialogi, fragmenty pieśni i poezji. Występuje antropomorfizm - mamy zwierzęta o ludzkich cechach. Najczęściej jednak bohaterami są ludzie bogaci i biedni, mądrzy i głupi, pobożni i zapatrzeni tylko w siebie. Wszystkie kończą się jakimś morałem. Niektóre zawierają ważne do tej pory pouczenia, które można wcielić w życie. Inne straciły już trochę na aktualności. Wszystkie historie spisane prostym językiem.

Mimo tego wszystkiego baśnie nie nadają się do dzieci. Motywy zemsty, okrucieństwa, niewolnictwa, zdrad małżeńskich, fragmentów o zabarwieniu erotycznym, zabójstwa - stanowczo klasyfikują je dla dorosłych czytelników. Do tego dochodzi również kulturowe uprzedmiotowienie kobiet. Jednak mimo tego w wielu opowieściach postacie kobiece odgrywają bardzo znaczące role. Oprócz niewolnic natrafimy na księżniczki, czy kobiety z pospólstwa cechujące się mądrością, sprytem, czasem nawet przebiegłością. Odgrywają one zarówno bardzo pozytywne jak i negatywne role. Trudno się jednak dziwić w baśniach tych każdy może odmienić swój los. Bogacz może stać się nędzarzem a niewolnik wzrosnąć do rangi króla.

Może Księga Tysiąca i jednej nocy nie przestawia autentycznego obrazu dawnego życia na Wschodzie. Podobnie w naszych bajkach tego nie znajdziemy. Jednak na pewno mają bardzo dużą wartość kulturową. Poznajemy sposób myślenia ludzi ich wiarę i przesądy. Dodatkowo baśnie są po prostu lekką i przyjemną lekturą.

Kocham, zwyczajnie kocham. Zastanawiam się, czy kto dostrzega tyle sprośnych aluzji zarówno do seksu, jak i polityki, moralności i ludzkiej głupoty?