Jakbyś kamień jadła

Trzymam w rękach piąte już wydanie przejmującego reportażu o skutkach wojny w Bośni i Hercegowinie autorstwa Wojciecha Tochmana pt. „Jakbyś kamień jadła” z oferty Wydawnictwa Literackiego, poszerzone o dodatkowy rozdział, który powstał po kolejnej wizycie autora na tych terenach w 2025 roku i nadal nie mogę pojąć skali okrucieństwa, jakie człowiek potrafi wyrządzić drugiemu człowiekowi.

Ta książka nie pozwala na obojętność. Nie daje czytelnikowi komfortu dystansu ani bezpiecznego schronienia w przekonaniu, że to już przeszłość, zamknięty rozdział historii. Wręcz przeciwnie, uświadamia, że wojna nie kończy się wraz z podpisaniem porozumień, lecz trwa w ludziach, w ich ciałach, w pamięci i w ziemi, która wciąż kryje ludzkie szczątki.

Wojciech Tochman oddaje głos kobietom: matkom, żonom, córkom, które latami czekają na identyfikację ciał swoich bliskich. Tytułowe „jedzenie kamienia” staje się metaforą bólu, który niemal fizycznie zalega w gardle. To opowieść o ciszy po krzyku, o pustce po utracie, o codzienności budowanej na gruzach.

Reportaż koncentruje się na konsekwencjach masakry w Srebrenicy i innych zbrodni, które na zawsze naznaczyły Bośnię i Hercegowinę. Tochman pokazuje dramat ekshumacji masowych grobów i nieocenione działania dr Ewy Elwiry Klonowskiej w tym zakresie, proces identyfikacji ofiar oraz wieloletnie starania rodzin o godny pochówek. Mijają lata, zmieniają się rządy, świat idzie naprzód, a kobiety wciąż czekają. Na kość, na fragment ubrania, na potwierdzenie, że mogą wreszcie postawić nagrobek z imieniem.

Nowy rozdział, dopisany po wizycie autora w 2025 roku pokazuje, jak pamięć o wojnie funkcjonuje po latach oraz jak polityczne napięcia wciąż wpływają na relacje między mieszkańcami kraju. To bolesne uświadomienie, że trauma nie znika, zmienia jedynie swoją formę.

„Jakbyś kamień jadła” czyta się powoli, z przerwami, bo emocjonalny ciężar bywa przytłaczający. A jednak to lektura potrzebna. Uczy empatii i pokory wobec cudzej historii. Przypomina, że za statystykami kryją się konkretne twarze, imiona i niespełnione plany.

Bez wahania, polecam!

(Kliknij aby rozwinąć opinię)

Każda wojna niesie za sobą żniwo w postaci ofiar. Po II wojnie światowej nie powinna się zdarzyć już żadna inna wojna. Ale ludzie są tylko ludźmi, niedoskonałymi tworami, którym wszyscy i wszystko przeszkadza. Po wojnie serbsko-bośniackiej (1992-1995), jak pisze w swym reportażu Tochman, pozostało tysiące ofiar, z czego blisko 20 tysięcy uważa się za zaginionych. Doktor Ewa Klonowski wykopała w Bośni około dwóch tysięcy ciał. To ona rozkopuje masowe groby, szuka w jaskiniach, identyfikuje zmarłych. Na efekty jej ciężkiej pracy czekają kobiety, matki, żony, siostry. Bo najwięcej ofiar stanowią mężczyźni: synowie, mężowie, ojcowie. Jeśli się znajdą, będzie pogrzeb i będzie modlitwa. Znajduje idealnie pasujące do siebie kości skokowe, piszczelowe, strzałkowe, udowe, miednicę. Potem kręgi lędźwiowe, piersiowe, szyjne. Czaszkę, czasem w częściach (...) Wreszcie kości ramienne, łokciowe, promieniowe, kości nadgarstka, palce. Koniec układanki. Człowiek w komplecie. To w jaki sposób Wojciech Tochman opisuje potworność wojny i jej konsekwencje, wywołuje nieprawdopodobny efekt. Tu nie trzeba niczego ubierać w piękne słowa, nie potrzeba koloryzować. Tu okrucieństwo, do którego doszło i którego skutki są wciąż widoczne, mówi samo za siebie. Chcesz przeczytać więcej - http://monweg.blog.onet.pl/2015/05/23/jakbys-kamien-jadla-wspanialy-i-mocny-reportaz/

(Kliknij aby rozwinąć opinię)

Bohaterowie reportaży Tochmana przeżyli już jeden konflikt zbrojny, który ich bliskich kosztował życie. Mimo to często kończą swoje wypowiedzi stwierdzeniem, że tylko wojna jest w stanie coś zmienić w Bośni i Hercegowinie. Co zmieniła ta zakończona w 1995 roku? O tym, jak wygląda powojenny krajobraz podzielonego kraju opowiada autor "Jakbyś kamień jadła".
Trudno znaleźć początek i koniec w tej książce. Każdy fragment otwiera nowy wątek, lub służy uzupełnieniu poprzedniego. Taki układ w pełni oddaje chaos, jaki wciąż panuje w Bośni. Mimo podpisanego w Dayton układu pokojowego, względnego spokoju, nowego porządku. Bo jak tu żyć normalnie, kiedy ciała ojców, synów i mężów tkwią wciąż w masowych grobach?  Losy mieszkańców kraju niekiedy łączą się ze sobą w niespodziewany sposób. Tu jedna z Muzułmanek odwiedza swój rodzinny dom w dzisiejszej Republice Serbskiej, tam Serbka stara się o powrót do zamieszkałych dziś przez obcych ludzi ziem należących przed wojną do niej. Kobiety po wojnie zostały same; mężczyźni zginęli w walce lub zostali zamordowani - jak ci w Srebrenicy. Teraz wdowy siedzą wspólnie w autobusie i jadą szukać wśród ekshumowanych kości swoich bliskich. Na miejscu od 1996 roku pracuje antropolog sądowa polskiego pochodzenia, Ewa Klonowski. Jak nikt inny potrafi dopasowywać do siebie kości. Z niebywałą dokładnością przeszukuje masowe mogiły i pomaga Muzułmańskim kobietom w dopełnieniu spoczywającego na nich obowiązku pochowania zamordowanych członów rodzin. Razem z kośćmi udaje jej się wydobyć ubrania w różnym stanie; czasem w identyfikacji pomagają znalezione przy nielicznych ciałach dokumenty lub zdjęcia. Najbardziej pomocne i pewne okazują się jednak badania DNA.  "Badanie DNA jest z pewnością czymś nowym w historii wojen. Tak jak body bags, komputery, Internet, skomputeryzowane chłodnie, wózki widłowe, brytfanny na kółkach. Poza tym wszystko już było: obozy, baraki, selekcje, getta, kryjówki, ukrywanie prześladowanych, opaski na rękawach, sterty butów po zgładzonych, głód, szaber, pukanie do drzwi w nocy, zniknięcia sprzed domu, krew na ścianach, palenie domostw, palenie stodół z ludźmi w środku, pacyfikacje wsi, oblężone miasta, żywe tarcze, gwałty na kobietach wroga, zabijanie inteligencji w pierwszej kolejności, kolumny tułaczy, masowe egzekucje, masowe groby, ekshumacje masowych grobów, międzynarodowe trybunały, zaginieni bez wieści". Czystki etniczne doprowadziły do śmierci tysięcy mężczyzn, choć i kobiety wiele wycierpiały z rąk oprawców. Tochman dociera do tych, które przeżyły wojnę domową i dziś opowiadają o swoich poszukiwaniach bliskich, opisują gwałty, tortury i pobicia. Najgorszą karą jest dla nich życie ze świadomością, że nie pozostał im na świecie nikt, a ci, których im odebrano, nie mieli odpowiedniego pochówku.  Oprawcy żyją obok swych ofiar w kraju, który ma zarówno zewnętrzne, jak i wewnętrzne granice. Serbowie kryją się przed kamerami i aparatami. Boją się, że ktoś może ich rozpoznać w telewizji i skończy się ich wolność. Dobrze wiedzą, że żyją z krwią na rękach, a jak wielu zbrodniarzy, cieszą się względnie spokojnym życiem. W przeciwieństwie do nich, bohaterki "Jakbyś kamień jadła", nie zaznają spokoju, dopóki ich bliscy nie zostaną im zwróceni. Ewa Klonowski robi co w jej mocy, by każdemu pomóc. "Zwykle zaczyna od kości miedniczej. (...) Wreszcie znajduje idealnie pasujące do siebie kości skokowe, piszczelowe, strzałkowe, udowe, miednicę. Potem kręgi: lędźwiowe, piersiowe, szyjne. Czaszkę, czasem w częściach, wtedy ją skleja. Wreszcie kości ramienne, łokciowe, promieniowe, kości nadgarstka, palce. Koniec układanki. Człowiek w komplecie. Doktor Ewa nie wierzy, że Bóg istnieje. Wie, że rodziny, dla których to robi, wierzą. Będzie Sąd Boży i Zmartwychwstanie. - Wolałabym - mówi - żeby oni przed tym swoim Allahem stali na swoich nogach, nie na cudzych. I mieli na karku swoją czaszkę. Żeby jakoś wyglądali, kiedy wstaną z martwych". Mimo pokoju, wzajemna niechęć przeradzająca się niekiedy w nienawiść trwa. Co z tego, że wojna dawno się skończyła? Wciąż tyle zostało do zrobienia. Kraj zieje pustką i biedą, brakuje pieniędzy, pracy i jedzenia. Nie ma żadnych perspektyw na przyszłość. Jest tylko czekanie na wieść, o kolejnych grobach do ekshumacji. Może tym razem znajdzie się ukochane dziecko.  "Teraz czujemy nienawiść do naszych serbskich sąsiadów. Koran uczy, że tak nie wolno. Że trzeba przebaczyć. To będzie trudne. Teraz potrzebujemy Boga bardziej niż kiedykolwiek". Bośniackie reportaże Tochmana to pozycja obowiązkowa. Bez niej nie będziemy pamiętać o tym, że wojna trwa jeszcze na długo po tym, jak zostanie oficjalnie zakończona. Zostaje w pamięci ofiar i oprawców. Tkwi w ukrytych grobach i kościach porozciąganych po opuszczonych wsiach przez psy i dziką zwierzynę. W ruinach spalonych domów i na zarośniętych krzakami podwórkach. W snach tych, którzy ocaleli i w kolejnych pokoleniach.

Recenzja z: www.book-loaf.blogspot.com

(Kliknij aby rozwinąć opinię)

'Jakbyś kamień jadła' jest poruszającym reportażem ukazującym życie po wojnie w Bośni i Hercegowinie. To dramatyczny obraz, pokazujący strach, rozpacz, a także nadzieję, że kiedyś odnajdzie się kości swych bliskich i godnie się ich pochowa. Niecały m-c temu, w lipcu 2014 r. w 19 rocznicę masakry w Srebrenicy pochowano kolejne szczątki. Nie wszystkie zostały odnalezione, ekshumowane i rozpoznane. To 19 lat rozpaczy dla osób, które nie odnalazły swoich rodzin i przyjaciół. Książka opowiada m.in. o bólu, jaki towarzyszy wyczekiwaniu na informacje o bliskich, o niemożności powrotu do dawnego domu, mimo iż jest taka możliwość, a także o sile kobiet - matek, żon, które muszą zmagać się z okrutną przeszłością.

(Kliknij aby rozwinąć opinię)

To nie jest książka o wojnie w Bośni. To książka o potrzebie pochowania zmarłych. O kościach. O grobach. O kobietach, które wciąż szukają. Reportaż najwyższej próby. Książka, o której nie można zapomnieć. O takim cierpieniu trzeba pisać z olbrzymim wyczuciem. Tochman je ma.

(Kliknij aby rozwinąć opinię)

Rewelacyjny reportaż. Pokazuje, że wojna nie kończy się w momencie podpisania pokoju, ale dla trwa nadal w ludziach, którzy przeżyli. Pozostaje bowiem bieda, samotność i ogromne zagubienie. A do tego forma Tochmana - proste zdania, bez oceny i zbędnych komentarzy. Niby przedstawianie faktów, a jednak czuć emocje tych kobiet. Pamiętam, jak byłam w Sarajewie dwa lata temu i widziałam gigantyczny cmentarz wojenny i dziury po kulach w ścianach bloków - pomyślałam wtedy, że ślady wojny nadal są w tym mieście. Po przeczytaniu Tochama zrozumiałam to jeszcze bardziej - one będą tam dopóki ci, co przetrwali będą żyć. Więcej na temat książki na moim blogu: www.pudelka-zapalek.blogspot.com

(Kliknij aby rozwinąć opinię)

Książka ukazała się 18 lutego nakładem Wydawnictwo Literackie   Reportaż Wojciech Tochman ,,Jakbyś kamień jadła" przeczytałam pierwszy raz ponad 20 lat temu. Zapisał się trwale w mej pamięci. Sądziłam, że po dwóch dekadach powtórna lektura będzie łatwiejsza, bo przecież już znałam treść, wiedziałam, czego się spodziewać...   A jednak przeżyłam bardzo to kolejne spotkanie. Zaledwie 160 stron tekstu, a ileż w nim treści, emocji i przerw robionych podczas czytania. Bo nie sposób połknąć tę książę jednym tchem. Jeżeli komuś to się udało, to nie wiem, czy mu zazdrościć, czy współczuć...   ,,Jakbyś kamień jadła" to opowieść o powojennej byłej Jugosławii, w której w latach 1992-1995 dochodziło do ludobójstwa i działo się to przy milczącym przyzwoleniu Europy i świata.   Pamiętam medialne doniesienia z tego kraju ogarniętego chaosem i niewyobrażalną przemocą. Bardzo przeżywałam tę wojnę z różnych powodów.   Wojciech Tochmann był jako reporter m.in. w oblężonym Sarajewie. Potem wrócił do Bośni w 2000 roku, by - jak pisze - ,,przyjrzeć się, jak ludzie tam sobie radzą między innymi ludźmi. I między grobami."   I te obserwacje to zasadnicza treść książki, tym razem jednak mamy też ostatni rozdział poświęcony ubiegłorocznemu pobytowi reportera w Bośni i Hercegowinie, w 30 lat po oficjalnym zakończeniu wojny. Co się zmieniło przez ten czas? Pewne problemy wciąż pozostają nierozwiązane, a ludzie, którzy jeszcze żyją i pamiętają wojnę, nadal cierpią.   To właśnie ludzkiemu cierpieniu Tochmann poświęcił ,,Jakbyś kamień jadła". Bo wojna skończyła się tylko na papierze. Nienawiść, złość, rozpacz, bezradność, ból fizyczny i psychiczny wciąż jednak były żywe nawet kilka lat po zawarciu układu pokojowego.   Tak naprawdę nikt nie wygrał tej wojny, gdyż ofiary są po obu stronach. Samo przeżycie wojny nie oznacza bowiem powrotu do życia. To raczej wegetacja i ciągłe cierpienie, na które składają się i osobiste doświadczenia, i utrata bliskich, którzy nawet nie mają grobów. Niepewność i niemożność pochowania ich ciał, pożegnania się chociażby ze szczątkami, odbycia żałoby... - to wszystko sprawia, że dla wielu ludzi ta wojna nigdy się nie zakończyła.   Tochman spotka się i z ofiarami, i z katami, którzy po wojnie żyją w strachu przed zdemaskowaniem i karą. Część z nich ma wyrzuty sumienia, część powtarza wyświechtaną formułkę o wykonywaniu rozkazów... - tak dobrze znaną z historii.   Na mnie kolejny raz największe wrażenie zrobiły spotkania i rozmowy z kobietami. To matki, córki, żony, siostry... Najczęściej same padły ofiarami przemocy, zwłaszcza gwałtów, ale nie mogą odzyskać spokoju przede wszystkim dlatego, że nie wiedzą, co stało się z ich bliskimi. Część z nich po latach odnalazła i pochowała szczątki ,,swoich" mężczyzn, część nadal szuka. A czasem boją się te kobiety kolejnej podróży w celu identyfikacji czy zdobycia informacji.   Wielką bohaterką tego reportażu jest też doktor Eva Klonowski, antropolożka, która od lat zajmuje się identyfikacją zabitych na podstawie ich odnalezionych kości. Bywa, że szczątki były wykopywane i zakopywane w innych zbiorowych grobach by ukryć dowody zbrodni, co jeszcze bardziej utrudniało pracę tej niezwykłej kobiety. Opowiada ona o swojej pracy ze spokojem, opanowaniem, ale i z wielkim poszanowaniem dla życia i śmierci, ofiar i ich bliskich.   To opanowanie, ważenie słów i ich ekonomia, przewaga ciszy nad krzykiem rozpaczy i bólu wyzierają z całej książki. I robią ogromne wrażenie. Większe niż rozdzieranie szat i barokowe opisy. Tutaj często jedno słowo czy zdanie robi więcej niż u innych strony informacji i przekazów.   Porażający jest reportaż Wojciecha Tochamana. Trudno po tej lekturze dojść do siebie, ale warto przeczytać - ku przestrodze i z szacunku dla pracy autora, a przede wszystkim ofiar wojny, które dzięki tej książce przestały być bezimienne.   Gdyby to zależało ode mnie, wpisałabym tę książkę na listę szkolnych lektur - obowiązkowych. BEATA IGIELSKA 

(Kliknij aby rozwinąć opinię)

 

Krótki reportaż, na którego przeczytanie potrzebowałam dużo czasu. Każdy rozdział musialam oddzielnie przemyśleć i przetrawić. Najbardziej przerażające jest to, że o II Wojnie Światowej wiemy "wszystko", o wojnie w Jugosławii tak mało...

(Kliknij aby rozwinąć opinię)

Kraina wdów

Ostrzegali: Nie czytaj Tochmana, bo nie wyjdziesz z depresji do kwietnia. Mieli rację.
"Jakbyś kamień jadła" nie tłumaczy przyczyn konfliktu na Bałkanach (sama nie wiem, czy można wytłumaczyć taki poziom bestialstwa u schyłku XX wieku na kontynencie, który wydaje się dość ucywilizowany). Lektura nie przybliża nam również dokładnego przebiegu konfliktu, ani szczegółowych roszczeń wszystkich stron. Zamiast tego na czytelnika czeka obraz zniszczenia, żałoby, goryczy i oczekiwania na odnalezienie najbliższych – bez nadziei, że odnajdą się żywi.

Relacja Tochmana jest szorstka, surowa, bezemocjonalna, dzięki czemu wybrzmiewa z jeszcze większą mocą. Choć autor unika szczegółowego opisywania lokacji i rozmówców (zwykle jest to kilka słów, ledwie rys), potrafi oddać klimat miejsca, w którym się znajduje – skrajną biedę, zniszczenie, apatię i cierpienia ludzi, którzy sami muszą poradzić sobie z traumą wojny.
Przy okazji śledzenia całego cyklu ekshumacji ofiar ludobójstwa – od momentu odnalezienia masowego grobu do potwierdzenia tożsamości zamordowanych – poznajemy losy ich rodzin oraz przebieg wydarzeń, których byli uczestnikami od chwili wybuchu konfliktu.
"Jakbyś kamień jadła" jest bolesnym obrazem kraju całkowicie zrujnowanego wojną, zarówno pod względem gospodarczym, jak i emocjonalnym. Tochman ukazuje niezadowolenie związane z kompromisem, który dla nikogo nie jest satysfakcjonujący, przerażenie i nienawiść tych, którzy widzą swoich dawnych sąsiadów, niejednokrotne oprawców, historię ludzi, którzy przetrwali wojnę z brzemieniem, z którym już nigdy nie będą w stanie żyć normalnie.

Choć sam autor wydaje się całkowicie oderwany emocjonalnie od swojego reportażu, przekazuje ładunek emocji, który jest w stanie wstrząsnąć i powalić nawet silnego psychicznie czytelnika. Chociaż w całej książce nie pada ani jedna subiektywna ocena, ani jedno potępienie ludobójstwa, okrucieństwa oprawców, dość jasno rysuje się wizja bezsensu wojny domowej i spustoszenia jakie za sobą niesie, obrazu ludzi złamanych, którzy nie potrafią się podźwignąć po tym wszystkim, co przeżyli. Jestem pewna, że ta niewielka objętością pozycja będzie Wam ciążyć jeszcze wiele dni po skończonej lekturze...

(Kliknij aby rozwinąć opinię)

Reportaż Wojciecha Tochmana dotyka tematu konfliktu, jaki miał miejsce w latach 90-tych w Bośni i Hercegowinie. Konflikt ten odcisnął olbrzymie piętno na tych, którym udało się przetrwać.

 

Książkę czyta się szybko, nie tylko z racji małej liczby stron ale też dlatego, że jej treść jest interesująca. Jednak jest to jedna z tych książek, których lektura nie należy do łatwych, lekkich i przyjemnych. Reportaż Tochmana niesie ze sobą olbrzymie pokłady cierpienia, głodu, strachu, a także gwałt i niepewność o jutro. Mamy tu kobiety, które straciły ukochanych mężów i dzieci. Ludzi poszukujących swoich bliskich pośród kości. To szara, surowa rzeczywistość tej wojny.

 

Jedną z opisywanych w reportażu osób jest Ewa Klonowski. Kobieta, która jest antropologiem i dokonuje szczegółowych oględzin każdej kości. To w tych opisach najbardziej można dostrzec jak wielką szkodę może wyrządzić wojna.

 

Autor opisuje sytuacje i mieszkańców między innymi z miast: Mostar, Prijedor, Srebrenica, Tuzla, Sarajewo, Sokolac, Navesinje, Presjeka, Rizvanowić. Każdy rozdział rozpoczyna się mapą Bośni i Hercegowiny. Na każdej z tych map zaznaczono tą miejscowość, o której jest mowa w treści rozdziału. Plusem jest kilka czarno-białych fotografii, które ilustrują opisywane osoby, miejsca, sytuacje lub rzeczy.
Kolejną zaletą są krótkie podrozdziały, dzięki czemu reportaż ten czyta się jeszcze szybciej i chętniej.
Jedynym minusem było dla mnie kilka ostatnich podrozdziałów, które lekko mnie znużyły i zaburzyły wcześniej zamierzony plan przeczytania tej książki w dwa wieczory.

 

Tochman w "Jakbyś kamień jadła" pokazuje przygnębiającą wizję śmierci oraz realne ludzkie przeżycia. Zmuszając tym samym czytelnika do refleksji nad sensem konfliktów zbrojnych.

 

Myślę, że warto sięgnąć po ten niedługi reportaż. Choć nie polecam go osobom bardzo wrażliwym na ludzką krzywdę.

(Kliknij aby rozwinąć opinię)

ciekawy temat

(Kliknij aby rozwinąć opinię)