Postapo w stylu retro. Jak Andrzej Pupin wykorzystuje ten gatunek w Trylogii Ciemności?

Postapokalipsa może się kojarzyć z ruinami współczesnych miast, pustymi autostradami, skażeniem radioaktywnym i ludźmi walczącymi o ostatnią puszkę konserw. Andrzej Pupin miał jednak inny pomysł. Akcję swojej Trylogii Ciemności osadził w alternatywnej wersji lat dwudziestych XX wieku. Świat nie kończy się tu po epoce komputerów i samochodów elektrycznych. Katastrofa uderza w społeczeństwo, które dopiero co przeżyło Wielką Wojnę.

Trylogię tworzą powieści Szepty Ciemności, Rozbłyski Ciemności oraz Piętno Ciemności. Autor łączy postapo z kryminałem, fantastyką i klimatem międzywojennej powieści detektywistycznej – nieco w stylu noir. Jak wygląda życie po apokalipsie, gdy największym skarbem społeczeństwa okazuje się zwykła żarówka?

Czym właściwie jest postapo?

Literatura postapokaliptyczna opowiada o świecie po katastrofie, która zniszczyła lub poważnie naruszyła dotychczasową cywilizację. Może to być wojna, epidemia, katastrofa klimatyczna, inwazja albo inne wydarzenie o globalnej skali. W odróżnieniu od opowieści apokaliptycznych tu sama zagłada już się wydarzyła. Bohaterowie muszą przetrwać w rzeczywistości, która powstała na ruinach dawnego porządku.

Katastrofa stanowi początek. Później zazwyczaj obserwujemy, jak ludzie odbudują społeczeństwo, co zachowają z dawnego świata i jakie znaczenie nadadzą jego pozostałościom. Z upływem czasu pamięć o wcześniejszej cywilizacji może zostać zniekształcona albo zamienić się w mit.

Nie każda historia postapokaliptyczna musi jednak przedstawiać całkowite bezprawie i garstkę ocalałych. Katastrofa może również doprowadzić do powstania nowych instytucji, hierarchii oraz systemów kontroli. Właśnie ten wariant wybiera Andrzej Pupin.

Apokalipsą nie jest wojna, lecz Ciemność

W świecie Trylogii Ciemności globalna katastrofa przyjmuje postać zjawiska nazywanego Ciemnością lub Entropią. Ciemność niszczy życie i wpływa na ludzkie umysły. Jej pojawienie się doprowadziło do śmierci ogromnej części populacji oraz niemal całkowitego wyginięcia ssaków żyjących poza miejscami chronionymi światłem.

W Szeptach Ciemności plaga trwa od sześciu lat. Mieszkańcy Warszawy pracują, bawią się, prowadzą interesy i obchodzą sylwestra. Jest jedno ale. Nie mogą zapomnieć o godzinie policyjnej ani obowiązku utrzymywania oświetlenia. Administracyjny zakaz zasłaniania okien pozwala Nocnej Policji Państwowej sprawdzać, czy w mieszkaniach nadal pali się światło. Bo światło to życie.

Żarówka cenniejsza niż złoto

W klasycznym postapo bohaterowie szukają wody, paliwa, leków albo żywności. W Trylogii Ciemności najważniejszym zasobem staje się światło.

Ulice zabezpieczają latarnie i reflektory. Instalacje kontrolują policjanci świetlni, a sprawnością miejskiego oświetlenia zajmują się strażacy światła. Bogatsi mogą pozwolić sobie na agregaty, rozbudowane systemy elektryczne i zapasowe źródła energii. Biedni ustawiają lustra tak, aby odbijały uliczny blask do mieszkań. Wyłączają własne lampy, ponieważ rachunki za prąd mogłyby ich zrujnować. Tymczasem takie oszczędzanie jest zabronione i grozi zesłaniem na roboty przymusowe.

Dostęp do światła określa pozycję społeczną. Od zasobności portfela zależy nie tylko komfort, ale też bezpieczeństwo rodziny. Tym samym katastrofa nie sprawia, że wszyscy stają się równi. Przeciwnie: jeszcze mocniej oddziela ludzi bogatych od biednych. Jedni mieszkają w dobrze chronionych rezydencjach. Drudzy tłoczą się w oświetlonych kamienicach albo nocują na klatkach schodowych, ponieważ nie mają własnego bezpiecznego miejsca.

Cywilizacja przetrwała, ale stała się bardziej brutalna

Literatura postapokaliptyczna często zadaje pytanie o to, co pozostanie z moralności, prawa i solidarności po wielkiej katastrofie. Pupin odpowiada dość ponuro: instytucje mogą przetrwać, lecz zaczną służyć przede wszystkim ludziom posiadającym pieniądze i władzę.

Warszawa z Szeptów Ciemności jest przeludniona. Brakuje policjantów, a przestępcy wykorzystują chaos, biedę oraz społeczne napięcia. Ataki na instalacje świetlne mogą skończyć się śmiercią mieszkańców całych budynków. Nawet zwykły napad staje się znacznie groźniejszy, gdy ofiarę można pozostawić bez ochrony przed Ciemnością.

W Piętnie Ciemności widzimy natomiast Państwowe Przymusowe Farmy. Trafiają tam ludzie pozbawieni praw obywatelskich. Pracują w rolnictwie, kopalniach, zakładach chemicznych, czy fabrykach zbrojeniowych. System korzysta z ich darmowej pracy, a przemoc strażników to po prostu smutna codzienność. Andrzej Pupin pokazuje, jak katastrofa pozwala władzom usprawiedliwiać niewolniczą pracę, rozbudowaną kontrolę i odbieranie ludziom praw.

Katastrofa zmienia również przyrodę

Ciemność wpływa nie tylko na człowieka. W świecie trylogii wyginęły niemal wszystkie ssaki, które nie znalazły się pod opieką ludzi i w pobliżu bezpiecznych źródeł światła. Przetrwały między innymi ptaki, ryby, płazy i gady. Hodowla świń czy posiadanie kota stają się luksusem dostępnym dla nielicznych.

Autor bierze pod uwagę dalsze skutki takiej katastrofy. Brak zwierząt zmienia dietę, rolnictwo, handel, przemysł odzieżowy i sposób postrzegania mięsa. Każdy skrawek wieprzowiny ma ogromną wartość. Skóry trafiają do produkcji luksusowych ubrań, mebli oraz samochodów, a z kości i resztek wytwarza się żelatynę.

Postapo bez opuszczonych drapaczy chmur

Najbardziej charakterystycznym pomysłem Pupina jest połączenie postapokalipsy z niezwykłym klimatem lat dwudziestych XX wieku. Zamiast wraków nowoczesnych samochodów mamy dorożki, riksze, stare wojskowe pojazdy i problemy z dostępem do paliwa. Obok broni palnej pojawiają się bagnety, pałki oraz wyposażenie pamiętające Wielką Wojnę. Ludzie słuchają gramofonów i radia, korzystają z telefonów, odwiedzają kabarety oraz restauracje.

Świat po katastrofie nadal przypomina międzywojenną Polskę. Jest jednak bardziej zatłoczony, biedniejszy i podporządkowany światłu. Dawne wynalazki zyskują nowe znaczenie. Żarówka nie służy już wygodzie, ale ratuje życie. Elektrownia staje się częścią systemu bezpieczeństwa, a człowiek potrafiący naprawić instalację może być równie potrzebny jak lekarz.

Ten retrofuturystyczny charakter odróżnia Trylogię Ciemności od wielu opowieści postapokaliptycznych. Andrzej Pupin sprawdza, jak globalna katastrofa mogłaby wpłynąć na Europę zmęczoną pierwszą wojną światową, rewolucjami i konfliktami o granice.

Inni, Upadli i człowiek zmieniony przez katastrofę

Postapo często pokazuje ludzi, którzy pod wpływem promieniowania, wirusa albo innych czynników zaczynają się zmieniać. U Pupina następstwem pojawienia się Ciemności są Inni, czyli osoby posiadające szczególne zdolności. Ich możliwości mogą pomagać w komunikacji, śledztwach i badaniu nowej rzeczywistości. Każdy dar wiąże się jednak z kosztami, a państwo szybko zaczyna interesować się ludźmi, których można wykorzystać.

Znacznie bardziej przerażające są skutki utraty umysłu w Ciemności. Człowiek może stać się morderczą, pozbawioną dawnej osobowości istotą, która atakuje innych i niszczy źródła światła. W Szeptach Ciemności opowieści o takich przypadkach stanowią część codziennego lęku mieszkańców Warszawy.

Pupin wykorzystuje zatem katastrofę do stworzenia nowych odmian człowieczeństwa. Jedni zyskują niezwykłe możliwości. Inni tracą wszystko, co wcześniej stanowiło o ich tożsamości. Państwo próbuje jednych i drugich badać, kontrolować lub usuwać.

Najgroźniejsza nie zawsze jest Ciemność

W Trylogii Ciemności ludzie nauczyli się chronić przed zjawiskiem, które niemal doprowadziło do zagłady. Opracowali przepisy prawa, stworzyli nowe służby i przebudowali miasta. Nie nauczyli się jednak rezygnować z chciwości, przemocy, uprzedzeń ani potrzeby dominacji.

Właśnie dlatego postapo Andrzeja Pupina nie ogranicza się do pytania: jak przetrwać noc? Autor zastanawia się raczej nad tym, jaki świat zbudują ludzie, którym udało się przeżyć?

Odpowiedź nie jest jednoznaczna. Obok autorytarnych instytucji, gangów i ludzi zarabiających na cudzym strachu pojawiają się przyjaźń, lojalność oraz pomoc udzielana słabszym. Katastrofa wydobywa z człowieka to, co najgorsze, ale nie odbiera mu całkowicie zdolności do troski o innych.

Książkę Piętno Ciemności kupicie w popularnych księgarniach internetowych: